اکوایران: نرخ ارز در روزها و هفته های اخیر به سرعت در حال فتح قله های جدید است. به طوری که حتی به رقم تاریخی ۱۴۵ هزار تومان نزدیک شد. کارشناسان و اقتصاددانان دلایل زیادی را به این موضوع ربط داده اند. این افراد به عواملی مانند رشد نقدینگی، انتظارات تورمی و تنش های خارجی اشاره کرده اند. اما جدای از دلایل ذکر شده، تحریم و دشواری دسترسی به درآمدهای نفتی را می توان یکی از مهم ترین عوامل رشد نرخ ارز دانست.
اقتصاد ایران مدت هاست که با شدیدترین تحریم ها مواجه است. این امر از اوایل دهه ۹۰ منجر به روند صعودی نرخ ارز شده و تاکنون ادامه داشته است. موضوعی که پیش بینی پذیری را کاهش داده و منجر به افزایش عدم اطمینان در اقتصاد شده است. همچنین شکاف بین منابع و مصارف دولت را افزایش داده و به کسری بودجه دامن زده است. یکی از مهمترین متغیرهای موثر بر نرخ ارز، درآمدهای نفتی دولت است. به طوری که این درآمدها جریان عرضه ارز در اقتصاد کشور را تا حدود زیادی تعیین می کند. از این رو اکو ایران در گزارش پیش رو به روند تحقق درآمدهای نفتی در ۸ ماهه امسال و دلایل محقق نشدن آن پرداخته است.
لازم به ذکر است که در این گزارش از داده های موسسه کپلر استفاده شده است. فرض کپلر در مورد میزان نفت فروخته شده توسط هر کشور این است که نفتکشی که از بنادر خارج می شود با ظرفیت کامل به سمت مقصد حرکت می کند. از سوی دیگر ممکن است نفت از کشوری خارج شده اما به مقصد نرسیده باشد. در نهایت این احتمال وجود دارد که درآمد نفت محقق شده اما به دلایل مختلف به کشور بازنگشته باشد.
بنابراین اعداد و ارقام گزارش شده در این یادداشت ممکن است با اشتباه همراه باشد، اما حاوی اطلاعات مهمی از مشکلات تحریم و دور زدن آن است که برای مردم و سیاستگذاران کشور حائز اهمیت است و ضرورت تلاش برای رفع تحریم را یادآور می شود.
برآورد تخفیف نفت در ۸ ماه سال جاری
کل درآمد نفتی کشور در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ ۵۶ میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار تعیین شده بود که در ۸ ماهه امسال درآمد نفتی دولت باید به ۳۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار می رسید. اما ارقام منتشر شده از سوی سازمان برنامه و بودجه حاکی از آن است که دولت تنها ۵۰ درصد از این رقم را محقق کرده است. به عبارت دیگر درآمد نفتی کشور از فروردین تا آبان امسال معادل ۱۸ میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار بوده است. با یک تقسیم بندی ساده می توان دریافت که دولت در یک روز ۷۶ میلیون دلار از فروش نفت درآمد داشته است.
از سوی دیگر، بر اساس اطلاعات موسسه کپلر از میزان فروش نفت کشور در ۸ ماهه سال ۱۴۰۴، میانگین تعداد بشکه های فروخته شده در ایران معادل ۱.۷۲۶ هزار بشکه بوده است. حال اگر درآمد روزانه نفت کشور را که معادل ۷۶ میلیون دلار است بر میانگین تعداد بشکه های فروخته شده تقسیم کنیم، قیمت هر بشکه نفت فروخته شده حدود ۴۴ دلار خواهد شد. این در حالی است که در قانون بودجه سال جاری قیمت هر بشکه نفت ۶۳ دلار پیش بینی شده بود. بنابراین در این روند به نظر می رسد دولت برای فروش آسانتر نفت به مشتریان خود به ویژه چین ۲۰ دلار تخفیف قائل شده است.
دولت از ابتدای سال تا آبان چقدر نفت فروخته است؟
خبرگزاری بلومبرگ در گزارشی که در اوایل دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، اعلام کرد که میزان تخفیف ارائه شده به مشتریان نفت ایران بین ۸ تا ۹ دلار کمتر از قیمت نفت برنت خواهد بود. قیمت نفت برنت در این مدت ۶۳ دلار بود. یعنی دولت هر بشکه نفت را به قیمتی معادل ۵۴ دلار فروخته است. بنابراین با فرض ۱۸ میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار درآمد محاسبه شده در ۸ ماهه اول سال ۱۴۰۴ و ۷۶۰ میلیون دلار درآمد روزانه می توان گفت که تعداد بشکه های فروخته شده در روز حدود ۱.۴ میلیون بشکه بوده است.
اینها در حالی است که پیش بینی می شد تعداد بشکه های فروخته شده در سال ۱۴۰۴ به طور میانگین یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه باشد. بنابراین با وجود اینکه ۵۰ درصد درآمد مصوب نفتی محقق شده و حدود ۸.۵ دلار تخفیف به مشتریان داده شده است، اما دولت از هدف خود در فروش تعداد بشکه نفت فراتر رفته است.
آیا دور زدن تحریم ها هزینه دارد؟
فشار تحریم ها بر اقتصاد ایران از سال ۹۰ تشدید شد به طوری که با توجه به موضوع هسته ای، دولت آمریکا تحریم های شدیدی را علیه اقتصاد کشور اعمال کرد. تحریم هایی که هدف اصلی آن کاهش فروش نفت بود. این امر باعث شد فروش نفت و در نتیجه کاهش درآمدهای نفتی کشور، افزایش کسری بودجه و در نهایت به دلیل تسلط مالی دولت، نقدینگی رشد و روند تورم افزایش یابد. از این رو از سال ۹۰ تاکنون اقتصاد کشور جز در برخی مواقع با تورم دو رقمی مواجه شده است.
از سوی دیگر دولت و نهادهای ذیربط برای افزایش فروش نفت دست به کار شده اند و با توسل به روش های مختلف سعی در دور زدن تحریم ها داشته اند. این کار هزینه هایی را به همراه داشته است.
به گفته کارشناسان، موانع زیادی بر سر راه صادرات نفت ایران از مرحله استخراج نفت تا فروش آن به دلیل تحریم ها وجود دارد. موانعی که مستلزم هزینه است. از جمله این موانع میتوان به بارگیری مجدد محمولههای نفتی، استفاده از تانکرهای ناوگان سایه، استفاده از واسطهها و شرکتهای مجازی، ذخیرهسازی نفت در آبهای آزاد، اعطای تخفیفهای قابل توجه به خریداران چینی و در نهایت عدم قطعیت ناشی از عدم تحویل پول توسط تراستها و صرافیها اشاره کرد. همه این موارد هزینه های قابل توجهی را به دنبال دارد و منجر به از دست رفتن درآمدهای نفتی بالقوه کشور می شود. موضوعی که با توجه به شرایط بحرانی اقتصاد ایران و با ارزش بودن منابع نفتی کشور، در نهایت به هدر رفتن فرصت های اقتصادی و درآمدزا منجر می شود. این امر با توجه به فرسودگی زیرساخت ها و نیاز کشور به سرمایه گذاری بیش از گذشته حائز اهمیت است.
گرافیست: تارا بحرینی
