اکوایران: بررسی شکاف بین اشتغال پیش بینی شده در جواز تاسیس و اشتغال محقق شده در پروانه بهره برداری حکایت از شکاف عمیق بین آرمان ها و واقعیت در صنعت ایران دارد.
وزارت صنعت، معدن و تجارت (سمت) آمار مربوط به جواز تاسیس و پروانه بهره برداری واحدهای صنعتی را در گزارش های ماهانه اعلام و در اختیار عموم قرار می دهد. گزارش هایی که از عمق اعداد و ارقام می توان به وضعیت نامطلوب صنعت در ایران رسید.
به عنوان مثال مشاهده می شود که در پنج سال اخیر تعداد مشاغل ثبت شده در جواز تاسیس کاهش چشمگیری داشته است. این ارقام در کنار وضعیت نامناسب اخذ پروانه بهره برداری انباشته ای از پرسش ها را به ذهن متبادر می کند.
وضعیت اشتغال در این بخش چه تغییری کرده است؟ آیا همه درخواست های فعالان اقتصادی منجر به ایجاد اشتغال در این صنعت شده است؟ اشتغال بیشتر از کدام کانال تقویت می شود؟ توسعه واحدهای صنعتی یا ایجاد آنها؟
این گزارش دومین بخش از بررسی آمار صمت است و نگاهی عمیق به وضعیت اشتغال در بخش صنعت داشته است.
جواز تاسیس و پروانه بهره برداری چیست؟
برای درک بهتر این گزارش بد نیست از مفاهیم مهم در این آمار پرهیز کنیم.
“مجوز تاسیس” اولین مفهومی است که شروع یک فرآیند صنعتی را کلید می زند. به عبارت ساده تر، زمانی که شخص حقیقی یا حقوقی تصمیم به تاسیس یا توسعه واحد صنعتی خود می گیرد، ابتدا باید ثبت نام کرده و «پروانه تأسیس» خود را دریافت کند. برای دریافت این مجوز، رقم مربوط به سرمایه مورد نیاز برای شروع پروژه و میزان اشتغال نیز ثبت می شود. اما باید در نظر داشت که این ارقام هنوز واقعی نبوده و صرفاً تخمینی خود توضیحی از ایجاد یا توسعه این واحد صنعتی است. بنابراین می توان انتظار داشت که این ارقام معمولاً بیش از حد برآورد می شوند، زیرا بانک ها بر اساس طرح های ثبت شده و ارقام ذکر شده در آن، تسهیلاتی برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی اعطا می کنند. با این حال، روند ثبت این ارقام نیز می تواند ما را متوجه بخشی از حقیقت کند. طول عمر جواز تاسیس یک سال است. به عبارت دیگر، افراد باید مرحله بعدی فرآیند ایجاد یا توسعه واحد خود را در مدت دریافت مجوز پیش ببرند. یعنی گرفتن «پروانه بهره برداری». (البته طبق قانون امکان تمدید عمر جواز تاسیس نیز وجود دارد اما در صورت عدم تمدید جواز، اعتبار آن منقضی می شود).
اخذ “مجوز بهره برداری” به افراد این امکان را می دهد که ماشین آلات خود را نصب کرده و فرآیند تولید را آغاز کنند. برای دریافت این مجوز، میزان سرمایه و اشتغال شاغل در واحد صنعتی جمع آوری و ثبت می شود. ارقام این بخش، رویدادهای واقعی در واحد صنعتی است نه تخمین. همچنین پروانه بهره برداری برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی به صورت جداگانه صادر می شود و مقایسه آنها با یکدیگر می تواند بخشی دیگر از حقیقت را در درک وضعیت صنعت تکمیل کند.
آمارها در مورد اشتغال در بخش صنعت چه می گوید؟
همانطور که گفته شد در آمار مربوط به جواز تاسیس و پروانه بهره برداری تعداد اشتغال طرح های ایجاد و توسعه ذکر شده است. اشتغالی که در زمان دریافت جواز تاسیس ثبت می شود، وضعیت ایده آلی است که با توجه به جزئیات طرح اجرا شده است و با توجه به این طرح و منطق اجرای آن، بانک با پرداخت تسهیلات برای تاسیس یا توسعه واحدهای صنعتی موافقت کرده است.
از طرفی میزان اشتغالی که در زمان دریافت پروانه بهره برداری وارد می شود واقعیت واحد صنعتی است که الزاماً با شرایط ایده آل زمان دریافت پروانه همخوانی ندارد.
بررسی تعداد اشتغال ثبت شده در زمان اخذ مجوز در پنج سال اخیر نشان می دهد که افق اقتصادی پیش روی این صنعت تنگ و تاریک شده است. به عنوان مثال در سال ۱۴۰۰ برآورد اشتغالزایی از طرح های ثبت شده حدود ۹۶۱ هزار نفر اعلام شده است. این تعداد به مرور زمان کاهش یافت و در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۰۶ هزار نفر رسید.
در همین مدت میزان اشتغال در پروانه های بهره برداری ایجاد شده تغییر چندانی نداشته است. اگرچه در آمار اشتغال این پروانه ها، نرخ اشتغال در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۴ هزار نفر کمتر از سال ۱۴۰۳ بوده است. از سوی دیگر، اشتغال در پروانه های بهره برداری عمرانی قرار می گیرد که روند متفاوتی را به تصویر می کشد. میزان اشتغال در طرح های عمرانی تا سال ۱۴۰۳ افزایش یافت اما در سال ۱۴۰۴ با افت ۳۹ هزار نفری مواجه شد.
به بیان ساده، این آمار حاکی از کاهش امید به ایجاد اشتغال در این صنعت در پنج سال اخیر است. ضمن اینکه بخش زیادی از اشتغال ایجاد شده در صنعت مربوط به طرح های عمرانی است و ایجاد واحدهای صنعتی نمی تواند تفاوت چندانی در اشتغال این بخش ایجاد کند. سال ۱۴۰۴ نیز هم از نظر امید به ایجاد اشتغال و هم از نظر واقعیت اشتغال زایی نسبت به سال ۱۴۰۳ نزول داشت.
این تصور را می توان از سایر آمارهای وزارت حراست به دست آورد، به عنوان مثال می توان دریافت که اشتغال در واحدهای صنعتی که قصد توسعه داشتند ۳ برابر واحدهای صنعتی تازه تاسیس بوده است. به عبارت دیگر می توان گفت از سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ به ازای هر شغل ایجاد شده با ایجاد یک واحد صنعتی، حدود سه شغل در توسعه واحدهای صنعتی ایجاد شده است. این آمار به نوعی نشان میدهد که در پنج سال گذشته وضعیت شرکتهای موجود در صنعت نسبت به شرکتهای جدید بهتر بوده و مقاومت بیشتری در برابر بلاتکلیفیهای اقتصادی نشان دادهاند.
سرانه اشتغال یافت شده در درخواست های جواز تاسیس و پروانه بهره برداری نیز موید این ادعاست. طبق آمار در این مدت سرانه اشتغال در زمان دریافت پروانه تقریبا ثابت بوده و حدود ۲۴ تا ۲۶ نفر بوده است. به عبارت دیگر، انتظار هر شخص حقیقی یا حقوقی در زمان دریافت پروانه، ایجاد حداقل ۲۴ شغل بوده است. جالب اینجاست که هر واحد صنعتی تاسیس شده توانسته در مدت پنج سال تقریباً همین تعداد شغل ایجاد کند.
اما وضعیت در واحدهای صنعتی توسعه یافته متفاوت بوده است. میزان اشتغال ایجاد شده در هر یک از این واحدها روندی صعودی داشته و در سه سال اخیر به بیش از ۷۰ نفر رسیده است. این آمار نیز به خوبی وضعیت مطلوب واحدهای صنعتی از پیش تاسیس شده را نسبت به واحدهای تازه تاسیس نشان می دهد و فضای تنگ ورود به صنعت را برای تازه واردان این حوزه نشان می دهد.
در نهایت می توان گفت از مجموع ۲ میلیون و ۹۸۷ هزار شغلی که قرار بود در این پنج سال ایجاد شود، تنها یک میلیون و ۵۲۵ هزار شغل ایجاد شده است. یعنی از هر دو شغلی که قرار بود در حوزه صنعت ایجاد شود، تنها یک شغل ایجاد شده و سهم زیادی از این اشتغال بر دوش توسعه واحدهای صنعتی افتاده است.
در گزارش های آتی وضعیت صنعت از ابعاد دیگر بررسی خواهد شد و به تکمیل پازل صنعت کمک خواهد کرد.
