بازار؛ گروه کشاورزی: هم‌زمان با آغاز فصل برداشت زعفران، مسئله برآورد دقیق تولید، نحوه عرضه محصول و سهم کشاورزان از ارزش نهایی آن بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. درحالیکه زعفران ایران از مزیت رقابتی در بازارهای جهانی برخوردار است، به گفته فعالان این صنعت، ضعف زیرساختهای تولید و فرآوری، نبود آمارهای قابل اتکا و تعدد واسطه‌ها مانع از آن شده است که این مزیت به‌طور کامل به افزایش درآمد تولیدکنندگان منجر شود.
علی حسینی، عضو هیئت مدیره شورای ملی زعفران، در گفت‌وگو با بازار با اشاره به دشواری برآورد میزان برداشت امسال، تأکید کرد: ارزیابی دقیق تولید به عبور از بخش قابل توجهی از فصل برداشت و مشخص‌شدن عملکرد مزارع نیاز دارد. او همچنین نبود آمار جامع و مستند از سطح زیرکشت و میزان تولید را یکی از ضعف‌های مهم مدیریت این محصول در کشور دانست.
عضو هیئت‌مدیره شورای ملی زعفران با انتقاد از ضعف نظام آماری این بخش اظهار کرد که وزارت جهاد کشاورزی باید اطلاعات دقیق، مستند و جامعی درباره سطح زیرکشت، میزان تولید و عملکرد مزارع ارائه کند؛ اطلاعاتی که تولیدکنندگان و صادرکنندگان بتوانند بر اساس آن برای فعالیت اقتصادی خود برنامه‌ریزی کنند.
حسینی با اشاره به اینکه سطح زیرکشت زعفران در برخی برآوردها حدود ۱۳۰ تا ۱۳۳ هزار هکتار اعلام می‌شود، تأکید کرد: صرف اعلام سطح زیرکشت برای ارزیابی وضعیت تولید کافی نیست. بلکه باید مشخص باشد چه میزان از این اراضی زیرکشت جدید قرار دارد، چه بخشی از مزارع چندساله است و هر گروه چه عملکردی دارد.
وی تاکید کرد: نبود اطلاعات دقیق درباره ظرفیت واقعی تولید، تشخیص میزان مازاد یا کمبود محصول و برنامه‌ریزی برای صادرات را دشوار می‌کند. در چنین شرایطی، ممکن است عرضه محصول از تقاضای بازار پیشی بگیرد و افت قیمت رخ دهد یا در مقاطعی، بازار با کمبود مواجه شود؛ وضعیتی که به گفته حسینی، ضرورت مدیریت یکپارچه تولید و بازار را نشان می‌دهد.
افت عملکرد؛ مسئله‌ای فراتر از سطح زیرکشت
حسینی با اشاره به ارقام مطرح‌شده درباره سطح زیرکشت و تولید زعفران، بر ضرورت بررسی عملکرد مزارع تأکید کرد. او گفت در برخی برآوردها، تولید سال گذشته حدود ۳۰۰ تن اعلام شده است؛ رقمی که در صورت انطباق با سطح زیرکشت برآوردشده، ضرورت بررسی دقیق عملکرد تولید را برجسته می‌کند.
در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، عملکرد برخی مزارع به حدود ۶.۵ تا ۷ کیلوگرم زعفران در هر هکتار می‌رسید و لذا باید بررسی کرد چرا عملکرد تولید در گذر چند دهه کاهش یافته است
به گفته این فعال صنعت زعفران، در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، عملکرد برخی مزارع به حدود ۶.۵ تا ۷ کیلوگرم زعفران در هر هکتار می‌رسید. او با طرح این پرسش که چرا عملکرد تولید در گذر چند دهه کاهش یافته است، خواستار بررسی عوامل مؤثر بر بهره‌وری مزارع شد.
از نگاه حسینی، ارزیابی وضعیت صنعت زعفران نباید تنها بر میزان تولید کل یا وسعت اراضی متمرکز باشد؛ بلکه باید شاخص‌هایی مانند عملکرد در واحد سطح، سن مزارع، کیفیت محصول و شرایط تولید نیز در محاسبات لحاظ شوند. بدون چنین اطلاعاتی، امکان شناسایی نقاط ضعف زنجیره تولید و طراحی برنامه‌های اصلاحی محدود خواهد بود.
ضعف زیرساختهای برداشت و فرآوری
عضو هیئت‌مدیره شورای ملی زعفران یکی دیگر از چالش‌های این صنعت را نبود زیرساختهای مناسب برای عرضه بهداشتی و استاندارد گل زعفران و فرآوری محصول عنوان کرد.
او با اشاره به ارزش اقتصادی بالای زعفران گفت: برداشت، جداسازی و خشک‌کردن این محصول باید در شرایطی انجام شود که کیفیت و سلامت آن حفظ شود. با این حال، عرضه گل زعفران در کنار خیابان‌ها، جاده ها و فضاهای عمومی نشان می‌دهد که زیرساختهای لازم برای ساماندهی این مرحله از زنجیره تولید به اندازه کافی توسعه نیافته است.
حسینی افزود: برای محصولی که از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار است، کیفیت نهایی تنها به شرایط مزرعه وابسته نیست؛ نحوه جمع‌آوری گل، جداسازی کلاله، خشک‌کردن و نگهداری نیز در حفظ کیفیت و امکان عرضه محصول به بازارهای معتبر نقش تعیین‌کننده دارد.
او تأکید کرد: توسعه زیرساخت های فرآوری باید از ابتدای زنجیره و در نزدیکی مناطق تولید دنبال شود بخصوص اینکه، ساماندهی این مراحل می تواند به حفظ کیفیت محصول، کاهش مشکلات عرضه و فراهم شدن زمینه حضور مؤثرتر زعفران ایران در بازارهای جهانی کمک کند.
چرا مزیت جهانی زعفران به درآمد بیشتر کشاورز منجر نمی‌شود؟
حسینی در پاسخ به این پرسش که چرا برخورداری زعفران ایران از مزیت رقابتی در بازار جهانی الزاماً به افزایش درآمد زعفران‌کاران منجر نمی‌شود، ضعف مدیریت زنجیره تولید و بازار را از عوامل اصلی این مسئله دانست.
او با اشاره به پیشنهادی که پیش‌تر برای ایجاد مراکز عمده مبادله محصولات کشاورزی در روستاها ارائه کرده است، گفت: این مراکز می توانند با مدیریت نیروهای محلی فعالیت کنند و امکان معرفی آنلاین محصولات کشاورزان به خریداران در نقاط مختلف جهان را فراهم آورند.
به گفته حسینی، هدف از ایجاد این مراکز، تسهیل خریدهای عمده، کاهش تعداد واسطه ها و فراهم کردن امکان بازگشت مستقیم تر درآمد حاصل از فروش محصول به کشاورز است.
عضو هیئت مدیره شورای ملی زعفران تأکید کرد: اتصال مستقیم تر تولیدکننده به بازار، بدون فراهم کردن زیرساختهای فنی و اجرایی، محقق نمی شود. به گفته او، تولیدکنندگان به آموزش، امکانات مناسب برای عرضه و فرآوری و سازوکاری برای شناسایی و ارتباط با خریداران عمده نیاز دارند.
حسینی همچنین با اشاره به حضور خریداران چینی در مناطق تولید زعفران، بر ضرورت تقویت توان مدیریتی و بازاریابی تولیدکنندگان ایرانی تأکید کرد و گفت: مزیت محصول زمانی به درآمد پایدار تبدیل می شود که کشاورز بتواند علاوه بر تولید، در عرضه و بازاریابی محصول نیز نقش مؤثرتری ایفا کند.
اصلاح زنجیره عرضه؛ راهی برای افزایش درآمد زعفران‌کاران
حسینی در جمع‌بندی دیدگاه خود، اصلاح زنجیره تولید و عرضه را مهم‌تر از اقدامات مقطعی در بازار دانست.
وی تاکید کرد: اگر مراحل برداشت، فرآوری، معرفی محصول و فروش به‌صورت منسجم ساماندهی شوند، زمینه کاهش واسطه‌های غیرضروری و بهبود سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول فراهم خواهد شد.
همچنین به گفته او، ایجاد مراکز محلی مبادله، توسعه امکانات فرآوری در مناطق زعفران‌خیز، آموزش تولیدکنندگان و دسترسی آنلاین به خریداران عمده می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را برطرف کند. در کنار این اقدامات، تهیه آمار دقیق از سطح زیرکشت و میزان تولید نیز برای تصمیم‌گیری درباره بازار داخلی و صادرات ضروری است.
افزایش درآمد زعفران‌کاران تنها با تکیه بر شهرت جهانی محصول یا افزایش سطح زیرکشت محقق نمی‌شود و میتوان گفت تا زمانی که مدیریت تولید، زیرساختهای فرآوری و سازوکار عرضه به‌صورت یکپارچه اصلاح نشوند، بخشی از ظرفیت اقتصادی زعفران ایران در طول زنجیره تولید تا بازار بلااستفاده باقی خواهد ماند
عضو هیئت‌مدیره شورای ملی زعفران تأکید کرد: افزایش درآمد زعفران‌کاران تنها با تکیه بر شهرت جهانی محصول یا افزایش سطح زیرکشت محقق نمی‌شود. از نگاه او، تا زمانی که مدیریت تولید، زیرساختهای فرآوری و سازوکار عرضه به‌صورت یکپارچه اصلاح نشوند، بخشی از ظرفیت اقتصادی زعفران ایران در طول زنجیره تولید تا بازار بلااستفاده باقی خواهد ماند.
منبع:تحلیل بازار
