رتبه ۱۲۵ از ۱۳۰; چرا اقتصاد ایران اینقدر در برابر بحران آسیب پذیر است؟

به گزارش اکو ایران، اقتصاد ایران در سال های اخیر با یک سری شوک های داخلی و خارجی از تحریم ها و تورم گرفته تا تنش های منطقه ای و بحران های زیست محیطی مواجه بوده است. در چنین شرایطی یک سوال اساسی مطرح می شود که اقتصاد کشور تا چه اندازه می تواند در مقابل این بحران ها مقاومت کند و پس از وقوع آن با چه سرعتی می تواند به روند عادی فعالیت بازگردد؟ پاسخ این سوال را می توان در شاخصی به نام «تاب آوری محیط کسب و کار» یافت. شاخصی که توانایی اقتصاد کشورها را برای ادامه فعالیت در شرایط بحرانی و بهبود پس از وقوع شوک ها ارزیابی می کند.

تاب آوری به این اشاره دارد که اگر یک اقتصاد با شوک جدی مواجه شود، کسب و کارها، کارخانه ها، شبکه های حمل و نقل، سیستم مالی و بازار کار چقدر سریع می توانند روی پای خود بازگردند. هر چه این قدرت بیشتر باشد، آسیب های بحران کمتر شده و روند تولید و سرمایه گذاری با سرعت بیشتری از سر گرفته می شود. به همین دلیل، شاخص تاب آوری محیط کسب و کار که هر ساله توسط Factory Mutual منتشر می شود، یکی از معیارهایی است که سرمایه گذاران و شرکت های بین المللی برای ارزیابی ریسک فعالیت های اقتصادی در کشورهای مختلف به آن علاقه مند هستند. این شاخص ۱۳۰ کشور را بر اساس توانایی آنها در مدیریت بحران های بلندمدت رتبه بندی می کند. این رتبه بندی نه تنها میزان ریسک، بلکه کیفیت مدیریت آن ریسک را نیز منعکس می کند.

سقوط ایران به شش اقتصاد پایین دنیا

بر اساس گزارش ۲۰۲۶، ایران در این شاخص از ۱۰۰ امتیاز تنها ۲۸.۷ امتیاز کسب کرده و در رتبه ۱۲۵ جهان قرار دارد. به عبارت دیگر تنها پنج کشور بدتر از ایران عمل کرده اند. این در حالی است که ایران در مقایسه با گزارش سال ۲۰۲۲ حداقل ۱۰ پله سقوط کرده و جایگاه آن در بین اقتصادهای جهان بیش از پیش تضعیف شده است.

از سوی دیگر، برای سیزدهمین سال متوالی، دانمارک به عنوان مقاوم ترین اقتصاد جهان معرفی شده و پس از آن لوکزامبورگ، سنگاپور، نروژ و سوئیس قرار دارند. البته امتیاز کامل دانمارک به معنای مصونیت این کشور از بحران نیست. حتی باثبات ترین اقتصادهای جهان نیز با شوک های طبیعی و اقتصادی مواجه هستند. با این تفاوت که این کشورها قدرت بیشتری برای مدیریت بحران و بازگرداندن فعالیت های اقتصادی به شرایط عادی دارند. موضوعی که در نهایت هزینه بحران را برای تولیدکنندگان، سرمایه گذاران و شهروندان کاهش می دهد.

تاب آوری چگونه اندازه گیری می شود؟

شاخص تاب آوری بر اساس ۱۸ متغیر مختلف طراحی شده است که در دو گروه اصلی «عوامل فیزیکی» و «عوامل کلان» قرار می گیرند. عوامل فیزیکی با آسیب پذیری کشورها در برابر مخاطرات طبیعی و کیفیت مدیریت این مخاطرات سروکار دارند. مواردی مانند تغییرات آب و هوایی، خطر بلایای طبیعی، امنیت سایبری، کیفیت مدیریت آتش سوزی و خطر زلزله در این بخش ارزیابی می شوند. از سوی دیگر عوامل کلان با کیفیت محیط اقتصادی و نهادی هر کشور مرتبط است. شاخص هایی مانند تورم، کنترل فساد، ریسک سیاسی، بهره وری، وضعیت زیرساخت حمل و نقل، دسترسی به اینترنت، شدت مصرف انرژی، استرس آب، هزینه های آموزشی و بهداشتی.

خطرات طبیعی؛ بخشی از مشکل، نه همه آن

داده های این گزارش نشان می دهد که ایران در بسیاری از شاخص های فیزیکی وضعیت مطلوبی ندارد. به عنوان مثال، این کشور در شاخص «قرار گرفتن در معرض تغییرات اقلیمی» و همچنین «میزان قرار گرفتن در معرض خطرات اقلیمی» امتیاز بسیار بالایی را دریافت کرده است. بر خلاف بسیاری از شاخص های دیگر، امتیاز بالا در این دو معیار به معنای عملکرد بهتر نیست، اما نشان می دهد که مناطق اقتصادی ایران بیش از بسیاری از کشورهای جهان در معرض تأثیرات تغییرات اقلیمی قرار دارند.

از سوی دیگر، عملکرد ایران در شاخص «کیفیت مدیریت ریسک اقلیم» چندان امیدوارکننده نیست. امتیاز پایین کشور در این بخش نشان می دهد که ظرفیت مدیریت و کاهش خسارات ناشی از بحران های اقلیمی همچنان با چالش های جدی مواجه است. وضعیت در حوزه مدیریت آتش نشانی تفاوت چندانی ندارد. ایران در این شاخص رتبه پایین تری را نسبت به بسیاری از کشورهای جهان کسب کرده است که نشان دهنده ضعف در پیشگیری، آماده سازی و مدیریت این دسته از خطرات است.

اما شاید نگران کننده ترین بخش ارزیابی، شاخص خطر زلزله باشد. قرار گرفتن ایران بر روی کمربند لرزه ای جهان این شاخص را به یکی از ضعیف ترین نقاط کشور تبدیل کرده است. به عبارت دیگر بخش مهمی از زیرساخت ها و مراکز اقتصادی کشور همچنان در معرض یکی از پرهزینه ترین مخاطرات طبیعی قرار دارند. در بین همه شاخص‌های فیزیکی، امنیت سایبری تنها بخشی است که وضعیت ایران کمی بهتر از سایر بخش‌ها ارزیابی می‌شود. با این حال، این عملکرد فاصله زیادی با کشورهای پیشرو جهان دارد.

با وجود این مجموعه این شاخص ها تنها بخشی از دلیل رتبه پایین ایران را توضیح می دهد. اگر مشکل فقط به موقعیت جغرافیایی محدود می شد، انتظار می رفت بسیاری از کشورهای منطقه که خطراتی مانند گرما، خشکسالی یا کمبود آب با ایران مشترک هستند، شرایط مشابهی داشته باشند. اما آمار نشان می دهد که نقش عوامل اقتصادی و کیفیت حکمرانی بسیار قوی تر از جغرافیا است.

اقتصاد؛ حلقه مفقوده تاب آوری ایران

اگرچه قرار گرفتن ایران در منطقه خشک و زلزله خیز بخشی از امتیاز پایین کشور را توضیح می دهد، اما بررسی دقیق شاخص ها نشان می دهد که علت اصلی سقوط ایران را باید در متغیرهایی جست وجو کرد که نتیجه سیاست و مدیریت اقتصادی است و نه جغرافیا. در میان ۱۲ شاخص مربوط به عوامل کلان، ایران در بسیاری از موارد در زمره پایین ترین شاخص های جهان قرار گرفته است. این شاخص ها مربوط به مخاطرات طبیعی نیست، بلکه به کیفیت محیط کسب و کار، ثبات اقتصاد کلان و کارایی نهادهای حاکمیتی مربوط می شود. عواملی که بیشتر بر تصمیم سرمایه گذاران برای ورود یا خروج از یک اقتصاد تأثیر می گذارد.

یکی از ضعیف ترین عملکردهای ایران مربوط به شاخص تورم است. این کشور با امتیاز ۸۴.۳ و رتبه ۱۲۷ یکی از نامطلوب ترین وضعیت ها را در بین ۱۳۰ کشور مورد بررسی دارد. در این شاخص، امتیاز بالاتر به معنای ریسک بیشتر است. بنابراین، موضع ایران نشان می دهد که تورم همچنان یکی از بزرگ ترین منابع بلاتکلیفی برای فعالان اقتصادی است. برای یک بنگاه اقتصادی، تورم صرفاً به معنای افزایش قیمت کالاها نیست. تورم بالا قابلیت پیش بینی اقتصاد را از بین می برد، هزینه تامین مالی را افزایش می دهد، برنامه ریزی بلندمدت را دشوار می کند و انگیزه سرمایه گذاری مولد را کاهش می دهد. در چنین شرایطی حتی در صورت مناسب بودن سایر زیرساخت های اقتصادی، ادامه فعالیت تولیدی با ریسک بیشتری همراه خواهد بود.

علاوه بر تورم، شاخص ریسک سیاسی نیز تصویر مطلوبی از فضای کسب و کار ایران ارائه نمی دهد. رتبه ۱۲۷ کشور در این بخش نشان می دهد که فضای فعالیت اقتصادی همچنان با سطح بالایی از ابهام مواجه است که می تواند به طور مستقیم بر تصمیم شرکت ها برای توسعه فعالیت، جذب سرمایه یا اجرای پروژه های بلندمدت تأثیر بگذارد. وضعیت ایران در شاخص کنترل فساد تفاوت چندانی ندارد. رتبه ۱۲۳ در جهان نشان می دهد که کیفیت حکمرانی و شفافیت نهادی همچنان یکی از نقاط ضعف اقتصاد کشور محسوب می شود. تجربه اقتصادهای مختلف نشان داده است که فساد علاوه بر افزایش هزینه های مبادلاتی، باعث کاهش رقابت پذیری شرکت ها و تضعیف اعتماد سرمایه گذاران می شود.

یکی دیگر از شاخص های نگران کننده تنش آبی است. ایران در این بخش امتیاز ۹۷.۹ را کسب کرد که نشان می دهد بحران آب دیگر تنها یک موضوع زیست محیطی نیست، بلکه به یکی از مخاطرات جدی برای تولید، کشاورزی، صنعت و سرمایه گذاری تبدیل شده است. محدودیت منابع آب در سال های آتی می تواند هزینه فعالیت های اقتصادی را در بسیاری از مناطق کشور افزایش دهد و حتی موقعیت برخی صنایع را تحت تاثیر قرار دهد.

در میان شاخص های کلان، فقط آموزش بصری تصویر نسبتا امیدوارکننده ای ارائه می دهد. ایران در این بخش رتبه ۶۴ را به خود اختصاص داده است که نسبت به سایر شاخص ها عملکرد بهتری دارد. با این حال، داشتن سرمایه انسانی به تنهایی برای افزایش تاب آوری اقتصادی کافی نیست، زیرا نیروی انسانی زمانی می تواند منجر به رشد اقتصادی شود که در بستر ثبات، شفافیت و زیرساخت های مناسب عمل کند.

مقایسه با همسایگان؛ جغرافیا همه چیز را توضیح نمی دهد

یکی از مهم ترین یافته های این گزارش با مقایسه ایران با کشورهای همسایه و منطقه آشکار می شود. قطر با امتیاز ۷۴.۸، امارات متحده عربی با ۷۱.۳، عربستان با ۶۸.۷، بحرین با ۶۴.۱، ترکیه با ۶۲ و عمان با ۶۰.۷ فاصله قابل توجهی با ایران دارند. حتی کشورهایی مانند اردن و مصر نیز امتیازات بسیار بالاتری از ایران کسب کرده اند.

این مقایسه از آن جهت حائز اهمیت است که بسیاری از این کشورها بخش قابل توجهی از خطرات طبیعی را با ایران سهیم هستند. گرمای شدید، کمبود منابع آبی، قرار گرفتن در منطقه پرتنش و حتی برخی مخاطرات اقلیمی مختص ایران نیست. اما تفاوت معنادار نمرات نشان می دهد آنچه که بین ایران و همسایگان فاصله ایجاد کرده است بیش از هر چیز به کیفیت مدیریت اقتصادی و فضای کسب و کار مربوط می شود.

در واقع، جغرافیا می‌تواند سطحی از ریسک را بر یک کشور تحمیل کند، اما این سیاست است که تعیین می‌کند اقتصاد چقدر می‌تواند با این خطر سازگار شود. توسعه زیرساخت ها، کنترل تورم، کاهش فساد، تقویت نهادهای اقتصادی و سرمایه گذاری در مدیریت بحران عواملی هستند که می توانند سطح تاب آوری را حتی در مناطق پرخطر افزایش دهند. همان مسیری که بسیاری از کشورهای منطقه در سال های اخیر طی کرده اند.

همچنین سه کشور قطر، امارات و عربستان در میان ۵۰ کشور شاخص برتر قرار دارند. بر اساس گزارش Factory Mutual، کشورهایی که جزو ۵۰ اقتصاد برتر این شاخص هستند، پس از یک بحران یا آسیب، به طور متوسط ​​حدود ۳۰ درصد سریعتر از سایر کشورها به شرایط عادی باز می گردند. این نشان می دهد که تاب آوری نه تنها یک مفهوم نظری است، بلکه مستقیماً بر سرعت بازگشت تولید، حفظ اشتغال، ادامه فعالیت بنگاه ها و جذب سرمایه تأثیر می گذارد.

تاب آوری؛ محصول حکومت است، نه شانس جغرافیایی

بر اساس گزارش شاخص تاب آوری ۲۰۲۶، بخش مهمی از فاصله ایران از اقتصادهای مقاومتی به جای محدودیت های جغرافیایی، ناشی از متغیرهایی است که به کیفیت حکمرانی اقتصادی، ثبات سیاست ها و کارایی نهادها بستگی دارد. به همین دلیل ارتقای تاب آوری اقتصاد ایران تنها با کاهش مخاطرات طبیعی و یا مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی محقق نخواهد شد. کاهش تورم، بهبود فضای کسب و کار، ارتقای کیفیت زیرساخت ها، افزایش شفافیت، تقویت بهره وری و ایجاد ثبات در سیاست های اقتصادی پیش نیازهایی است که می تواند ظرفیت اقتصاد را برای عبور از بحران ها افزایش دهد.

در نهایت، تاب آوری اقتصادی فقط یک رتبه بندی در بین ۱۳۰ کشور نیست. این شاخص تصویری از آمادگی یک اقتصاد برای رویارویی با آینده ای پر از شوک و عدم قطعیت ارائه می دهد. هرچه این آمادگی کمتر باشد، هزینه هر بحران برای تولید، اشتغال، سرمایه گذاری و رشد اقتصادی بیشتر می شود. گزارش امسال ما را بیش از هر زمان دیگری به یاد اقتصاد ایران می اندازد.