طبق آمار، افزایش قیمت تمام شده محصولات غذایی، چیدمان سفره خانه را تغییر داده است. در دهه گذشته سهم هزینه های خوراک از ۲۴.۳ درصد از کل هزینه خانوار به حدود ۳۱ درصد افزایش یافته و مصرف اقلامی مانند گوشت قرمز و ماهی کاهش یافته است. این تغییرات نشان دهنده کاهش قدرت خرید خانوارها و تمایل به مصرف کالاهای ارزانتر است. همچنین هزینه واقعی خانوار در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل ۱.۴ درصد کاهش داشته است که نشان دهنده کاهش رفاه خانوار است.
به گزارش اکو ایران به نقل از روزنامه دنیای اقتصاد; بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی بانک مرکزی بودجه خانوار شهری، در سال ۱۴۰۳، غذا ۹/۳۰ درصد از هزینه خالص خانوارها را به خود اختصاص داده است. در حالی که در چهار سال گذشته سهم بهای تمام شده اقلام خوراکی از بودجه خانوار بیش از ۳۰ درصد ثبت شده است. این سهم در سال ۲۰۱۴ حدود ۲۴ درصد ثبت شده است. افزایش سهم هزینه اقلام خوراکی نسبت به کل هزینه های خانوار، شاخصی است که می توان از آن برای درک قدرت خرید خانوار استفاده کرد. با کاهش قدرت خرید خانوار، کرد توانایی کمتری برای خرج کردن اقلام غیر ضروری دارد و در نتیجه سهم اقلام ضروری مانند مواد غذایی در سبد خانوار افزایش می یابد.
بررسی داده های آماری منتشر شده نشان می دهد که نه تنها سهم هزینه خانوارها برای اقلام غذایی طی دهه گذشته افزایش یافته است، بلکه حتی خانوارها نیز شروع به مصرف مواد غذایی ارزان تری کرده اند. به طوری که در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۴، خانوارهای شهری ایران ۲۰ درصد از مصرف گوشت قرمز و ۲۷ درصد از گوشت آبزیان را کاهش دادند، اما در عوض ۲۸ درصد مصرف گوشت طیور و ۴۴ درصد مصرف تخم مرغ را افزایش دادند. کارشناسان معتقدند با توجه به آمار تورم سال جاری، احتمال افزایش سهم هزینه های خوراک خانوار برای سال ۱۴۰۴ افزایش می یابد. بر اساس آمار بانک مرکزی، هزینه های واقعی خانوارهای شهری در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۲، ۱.۴ درصد کاهش داشته است، کاهش هزینه خانوار به معنای کاهش رفاه است.
بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی بانک مرکزی، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۳۰ درصد از هزینه های خانوارهای شهری کشور تامین خوراک و نوشیدنی بوده است. این در حالی است که در دهه ۱۹۹۰ سهم اقلام خوراکی و نوشیدنی در هزینه های خانوار کمتر از ۳۰ درصد بود. در سال ۱۳۹۴، متوسط سهم هزینه صرف شده توسط یک خانوار شهری برای غذا و نوشیدنی ۲۴.۳ درصد از کل هزینه خانوار ثبت شده است.
بررسی روند خالص هزینههای سالانه خانوار توسط گروههای مختلف نشان میدهد که در سالهای پایانی دهه ۹۰ تا ۱۴۰۱، سهم بهای تمام شده اقلام خوراکی و آشامیدنی افزایش یافته است. سهم غذا از سبد هزینه خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۸ به ۲۹ درصد و در سال های بعد به ترتیب به ۳۰.۱ درصد و ۳۲ درصد رسید. میانگین سهم بهای تمام شده خوراک در سال ۱۴۰۲ با ۰.۹ واحد درصد کاهش نسبت به سال ۱۴۰۱ به ۳۱.۱ درصد رسید. روند کاهشی در سال ۱۴۰۳ ادامه داشت. در سال ۱۴۰۳ متوسط سهم هزینه اقلام خوراکی خانوار نسبت به میانگین کل هزینه ها با ۰.۲ واحد درصد کاهش نسبت به سال ۱۴۰۲ به ۳۰.۹ درصد رسید. اولاً این روند کاهشی در ارقام بیش از ۳۰ درصد اتفاق افتاد، به عبارت دیگر این سهم در سال ۱۴۰۰ از مرز ۳۰ درصد گذشت و تا پایان سال ۱۴۰۳ به ارقام کمتر از این رقم بازگشت. به طوری که ابتدا ۰.۹ و سپس ۰.۲ درصد کاهش رخ داد. کارشناسان معتقدند با توجه به روند تورم در سال جاری سهم خوراک از هزینه خانوار برای سال ۱۴۰۴ افزایش می یابد. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، متوسط شاخص بهای مواد غذایی و آشامیدنی در دی ماه سال جاری نسبت به ماه مشابه سال قبل حدود ۹۰ درصد افزایش داشته است.
تغییر سهم غذا در سبد خانوار
بر اساس اعلام بانک مرکزی، بیشترین سهم اقلام خوراکی از بودجه خانوارهای شهری مربوط به انواع گوشت است. در سال ۱۴۰۳، ۲/۷ درصد از هزینه های خانوار صرف خرید گوشت می شد. در این میان سهم گوشت قرمز ۴.۱ درصد و گوشت مرغ ۲.۲ درصد بوده است. میوه های تازه با سهم ۵.۲ درصدی از هزینه های خانوار، دومین اقلام غذایی با بیشترین سهم هزینه است. در رتبه سوم اقلام مربوط به گروه سبزی های تازه با سهم ۴ درصدی از بودجه خانوار است.
بررسی اطلاعات منتشر شده از سوی بانک مرکزی نشان می دهد که مصرف گوشت طیور با گوشت دام و آبزیان در سبد مصرف خانوارهای شهری جایگزین شده است. به طوری که مصرف گوشت دام در سال ۱۳۹۳ برای یک خانوار ۴۰ کیلوگرم در سال بوده است، اما در سال گذشته یک خانوار متوسط ۳۲ کیلوگرم گوشت دام یا گوشت قرمز مصرف کرده است. همچنین طی این سال ها مصرف گوشت آبزیان نیز کاهش چشمگیری را به ثبت رسانده است. مصرف غذاهای دریایی خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۳، ۱۱ کیلو در سال بوده که این میزان در سال گذشته به ۸ کیلو کاهش یافته است.
این در حالی است که گوشت طیور طی این سال ها ۲۸ درصد رشد داشته است. میانگین مصرف گوشت طیور در سال ۱۳۹۳ ۹۰ کیلوگرم بوده است، اما این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۱۱۵ کیلوگرم رسیده است. مصرف تخم مرغ نیز افزایش یافته است. در سال ۱۳۹۳، میانگین مصرف ۳۶ کیلوگرم تخم مرغ برای هر خانوار شهری ثبت شد. این در حالی است که سال گذشته هر خانوار ایرانی به طور متوسط ۵۲ کیلوگرم تخم مرغ مصرف کرده است. تخم مرغ و مرغ منابع پروتئینی غیر دامی هستند که با قیمت کمتری نسبت به گوشت و ماهی در اختیار مصرف کنندگان قرار می گیرند.
کاهش مصرف مواد غذایی تنها به گوشت ختم نمی شود. طبق آمار بانک مرکزی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۳ مصرف شیر ۲۰ درصد و ماست ۶ درصد کاهش داشته است. در سال ۱۳۹۳ یک خانوار ایرانی به طور متوسط بیش از ۱۳۰ کیلوگرم شیر مصرف کرده است، اما مصرف این ماده غذایی اساسی در سال گذشته به ۱۰۵ کیلوگرم در سال کاهش یافته است. در بین اقلام خوراکی، پنیر بیشترین رشد مصرف را طی سال های ۹۴-۱۳۹۳ به ثبت رسانده است. به نظر می رسد یکی از دلایل رشد چشمگیر مصرف این محصول غذایی تنوع بسیار زیاد این محصول باشد.
بیشترین سهم از هزینه های خانوار مربوط به مسکن است
علیرغم اهمیت سهم هزینه اقلام خوراکی از کل هزینه خانوار، بیشترین سهم از هزینه خانوار متعلق به تامین مسکن است. بر اساس آمار اعلام شده از سوی بانک مرکزی در سال ۱۴۰۳ هزینه تامین مسکن ۳۵.۷ درصد از میانگین کل هزینه خانوار است. نکته قابل توجه این است که علیرغم سهم بالای نسبت به سال های اخیر، نسبت به دهه ۹۰ روندی کاهشی دارد. در حالی که در سال ۱۳۹۳ سهم هزینه مسکن در بودجه خانوار حدود ۳۶ درصد بود، اما این سهم در سالهای ۹۸ و ۱۳۹۸ به بیش از ۴۱ درصد افزایش یافت. سهم هزینه تأمین مسکن اعم از مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوختها در سالهای بعد رو به کاهش بوده و در نهایت به ۳۵.۷ درصد کاهش یافته است که میتواند کاهش قیمت واقعی مسکن در سال ۱۴۰ را افزایش دهد. عامل اصلی کاهش سهم مسکن در بودجه خانوار است.
کاهش رفاه خانوار در سال ۱۴۰۳
بر اساس گزارش بانک مرکزی از بودجه خانوار در مناطق شهری، خانوارها در سال گذشته ۱.۴ درصد کمتر به صورت واقعی هزینه کرده اند که این به معنای کاهش رفاه خانوار در سال جاری است. هزینه واقعی خانوار با افزودن اثر تورم بر هزینه اسمی محاسبه می شود. از نظر اسمی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۲ هزینه خانوار ۸/۳۷ درصد افزایش داشته است. این در حالی است که درآمد خانوارها در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل ۳۵.۹ درصد افزایش داشته است. بر اساس اطلاعات منتشر شده، متوسط هزینه اسمی ناخالص یک خانوار شهری در کل سال ۱۴۰۳، ۴۶۹ میلیون تومان بوده است. این رقم تقریباً ۳۹ میلیون تومان در ماه است. مجموع درآمد پولی و غیر پولی خانوارها در سال ۱۴۰۳ ۴۵۵ میلیون تومان بوده که ماهیانه ۳۸ میلیون تومان است. تقریباً بخش زیادی از آن مربوط به درآمد پولی است. بر اساس اعلام بانک مرکزی در سال ۱۴۰۳، ۶۸.۷ درصد درآمد خانوار مربوط به درآمد پولی و ۳۱.۳ درصد مربوط به درآمد غیر پولی است.
