بازار؛ گروه استان ها: سوهان قم یکی از شناختهشدهترین سوغاتهای ایران است؛ شیرینیای با قدمتی حدود یک قرن که نام قم را با خود یدک میکشد. بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۸۵۰ واحد تولید سوهان در این استان فعال است که برای حدود ۴ هزار نفر به طور مستقیم اشتغال ایجاد کردهاند و سهمی بیش از ۹۰ درصد در تولید سوهان کشور دارند. حجم تولید سالانه حدود ۵ هزار تن است و این محصول علاوه بر بازار داخلی، به کشورهایی مانند عراق، امارات، کویت، آذربایجان و برخی کشورهای اروپایی صادر میشود. اما پشت این آمارهای امیدوارکننده، یک پارادوکس ساختاری پنهان شده است: در حالی که صدها کارگاه تولیدی در قم فعال هستند، تعداد برندهای مطرح و شناختهشده استان تنها از ۲ برند به حدود ۲۰ برند افزایش یافته است. این نسبت، یعنی کمتر از ۳ درصد واحدهای تولیدی صاحب برند مطرح هستند، معنای دقیق «تله سوغات ارزان» را روشن میکند. بخش عمده تولید در کارگاههای کوچک و بدون برند انجام میشود که محصول خود را عمدتاً به عنوان سوغاتی ارزان به زائران و مسافران میفروشند. همزمان، قم سالانه میزبان بیش از ۲۵ میلیون زائر و مسافر است، اما متوسط اقامت در این شهر تنها شش ساعت است و حدود ۸۰ درصد زائران بین شش تا ۱۲ ساعت در قم حضور دارند. این یعنی جریان عظیم گردشگری مذهبی، پیش از آنکه فرصت تبدیل شدن به یک تجربه اقتصادی پایدار برای صنعت سوهان را پیدا کند، از قم عبور میکند. گزارشی که این شکاف را با دادههای سازمان صمت، اتاق اصناف و آمارهای گردشگری روایت کند، هم مخاطب تخصصی جذب میکند و هم میتواند مبنای گفتوگو و همکاری اقتصادی با مدیران شرکتهای سوهان باشد که به دنبال خروج از رقابت قیمتی در بازار سنتی هستند.
قم با بیش از ۸۵۰ واحد تولید سوهان و حدود ۴ هزار اشتغال مستقیم، سهمی بیش از ۹۰ درصد در تولید سوهان کشور دارد، اما تعداد برندهای مطرح استان تنها به حدود ۲۰ برند رسیده است؛ یعنی کمتر از ۳ درصد واحدها صاحب برند شناختهشده هستند.
۸۵۰ کارگاه در برابر ۲۰ برند: آناتومی یک شکاف ساختاری
ستون فقرات پارادوکس سوهان قم، ساختار پراکنده و خرد تولید است. بیش از ۸۵۰ واحد تولیدی در استان فعال هستند، اما تعداد برندهای مطرح تنها به حدود ۲۰ برند رسیده است. این بدان معناست که اکثریت قریب به اتفاق واحدهای تولیدی، محصول خود را بدون هویت برند مستقل و عمدتاً از طریق واسطهها یا فروش فله به بازار عرضه میکنند. در چنین ساختاری، رقابت اصلی نه بر سر کیفیت و نوآوری، بلکه بر سر قیمت تمامشده و حاشیه سود پایین شکل میگیرد. رئیس اتاق اصناف قم نیز با تأکید بر اینکه سوهان یکی از صنایع مهم اشتغالآفرین استان است، اعلام کرده که برنامهریزی برای ثبت نشان جغرافیایی سوهان قم به اتمام رسیده است؛ اقدامی که میتواند از هویت سوهان قم در برابر تولیدات بیکیفیت صیانت کند و فرصت ارتقای برند در بازارهای جهانی را فراهم آورد. نشان جغرافیایی سوهان قم در سال ۱۳۹۹ به ثبت جهانی رسیده بود، اما به نظر میرسد این ابزار حقوقی هنوز نتوانسته به یک محرک عملی برای برندسازی گسترده در میان ۸۵۰ واحد تولیدی تبدیل شود. شکاف میان «ثبت نشان» و «ساخت برند» دقیقاً همان جایی است که زنجیره ارزش سوهان قم میشکند. وقتی یک کارگاه کوچک فاقد برند، محصول خود را با قیمت پایین به یک واسطه میفروشد، ارزش افزودهای که میتوانست صرف بهبود بستهبندی، بازاریابی و توسعه بازار شود، در حلقه توزیع باقی میماند و به تولیدکننده بازنمیگردد. این چرخه، انگیزه سرمایهگذاری در برندسازی را برای واحدهای کوچک تضعیف میکند و آنها را در یک تعادل پایین گرفتار میسازد: تولید برای بقا، نه تولید برای رشد.
سالانه بیش از ۲۵ میلیون زائر وارد قم میشوند، اما متوسط اقامت در این شهر تنها شش ساعت است و حدود ۸۰ درصد زائران بین شش تا ۱۲ ساعت در قم حضور دارند؛ فرصتی که پیش از تبدیل شدن به تجربه اقتصادی پایدار برای صنعت سوهان، از دست میرود.
۲۵ میلیون زائر، شش ساعت اقامت: فرصتی که سوخته میشود
دومین ضلع پارادوکس، نسبت صنعت سوهان با جریان گردشگری مذهبی قم است. قم سالانه میزبان بیش از ۲۵ میلیون زائر و مسافر است، اما متوسط اقامت در این شهر تنها شش ساعت است. حدود ۸۰ درصد زائران در بازه شش تا ۱۲ ساعت در قم حضور دارند و گروهی پس از زیارت، تنها چهار تا پنج ساعت در شهر توقف میکنند. این یعنی قم با بزرگترین جریان ورودی مذهبی کشور روبهروست، اما این جریان عظیم هنوز نتوانسته به یک جریان پایدار اقتصادی برای کسبوکارهای شهری، از جمله صنعت سوهان، تبدیل شود. ظرفیت اقامتی استان با ۳۷۰ واحد و ۱۴ هزار و ۴۳۴ تخت، در برابر جریان ۲۵ میلیون نفری بسیار محدود است؛ در حالی که خراسان رضوی به تنهایی حدود ۲۵۰ هزار تخت اقامتی در اختیار دارد. moreover، ضریب اشغال هتلها و هتلآپارتمانهای استان در نیمه نخست سال تنها ۴۰ درصد اعلام شده و مشکل اصلی، نه کمبود تخت، بلکه فرسودگی تأسیسات و ضعف زیرساختهای مکمل است. برای صنعت سوهان، این وضعیت یک پیام روشن دارد: اگر زائر در قم نمیماند، فرصت تجربه خرید، آشنایی با برندها و تبدیل شدن به سفیر محصول در شهر خود را نیز از دست میدهد. سوهان قم در بهترین حالت، یک سوغات چندساعته است که در ایستگاه پایانی زیارت خریداری میشود، نه یک محصولی که زائر را برای کشف، مقایسه و وفاداری به برند ترغیب کند. مدیرعامل شرکت شهرکهای صنعتی استان قم در دورهای اعلام کرده بود که در خوشه سوهان قم، ۸۰۰ واحد تولیدی و ۴۰ هزار نفر اشتغالزایی وجود دارد و سالانه ۵۰ هزار تن سوهان در قم تولید میشود. این آمار، اگرچه با آمارهای رسمیتر تفاوت دارد و نیازمند تفکیک دقیق است، اما نشاندهنده ظرفیت عظیم تولیدی است که با جریان گردشگری چندساعته همخوان نیست. شکاف میان «تولید انبوه» و «تجربه گردشگری کوتاه» به این معناست که بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید، در بازارهای خارج از استان و کشور تخلیه میشود؛ بازارهایی که در آنجا نیز سوهان قم با مشکل نبود برند قوی و بستهبندی رقابتی دستوپنجه نرم میکند.
از کل تولید سوهان قم تنها حدود ۵ درصد صادر میشود، در حالی که ۷۰ درصد در استان و ۲۵ درصد به سایر استانها عرضه میشود؛ رقمی ناچیز در مقایسه با ظرفیت ۵ هزار تنی تولید سالانه و بازارهای منطقهای تشنه محصولات شیرینی سنتی.
بستهبندی و صادرات: گلوگاهی که ۵ درصد را به ۲۰ درصد نمیرساند
سومین لایه از پارادوکس، عملکرد صادراتی و زیرساخت بستهبندی است. بر اساس آمارهای موجود، از کل تولید سوهان قم تنها حدود ۵ درصد به خارج از کشور صادر میشود؛ در حالی که ۷۰ درصد در داخل استان و ۲۵ درصد به سایر استانها ارسال میشود. این نسبت ۵ درصدی، در حالی است که بازارهای منطقهای و جهانی تشنه محصولات شیرینی سنتی با هویت فرهنگی هستند. در یک سال گذشته، صادرات سوهان قم با رشد ۲۰ درصدی مواجه شده است، اما این رشد از یک پایه بسیار پایین آغاز شده و هنوز سهم صادرات در کل تولید ناچیز است. رئیس اتاق اصناف قم، نوسانات قیمت مواد اولیه مانند روغن، شکر و مغزها، مشکلات بستهبندی و نبود برنامه منسجم و علمی برای توسعه صادرات را از مهمترین چالشهای این صنعت برشمرده است. رئیس سازمان صمت قم نیز صریحاً تأکید کرده که نوع بستهبندی و نحوه بازاریابی این محصول تأثیر فراوانی در عرضه آن دارد، اما متأسفانه در کشور در صنعت بستهبندی ضعف داریم. این ضعف بستهبندی دو پیامد مستقیم دارد: نخست، کاهش ماندگاری محصول در حملونقل طولانی و از دست رفتن کیفیت در بازار مقصد؛ دوم، ناتوانی در رقابت با بستهبندیهای جذاب و استاندارد رقبای منطقهای. با این حال، نشانههای امیدوارکنندهای نیز وجود دارد. برخی تولیدکنندگان با بهبود فناوریهای تولید، ماندگاری سوهان را از دو ماه به ۹ ماه افزایش دادهاند؛ اقدامی که میتواند محدودیتهای صادراتی ناشی از فسادپذیری را به طور جدی کاهش دهد. همچنین نخستین محموله سوهان صادراتی قم به میزان یک تن، با همکاری خوشه کسبوکار سوهان و یک شرکت مدیریت صادرات بخش خصوصی، وارد امارات متحده عربی شده است. این اقدام نشان میدهد که مسیر صادرات وجود دارد، اما نیازمند سازماندهی، بستهبندی مناسب و بازاریابی هدفمند است. پرسش راهبردی این است: چگونه میتوان نسبت ۵ درصدی صادرات را در افق میانمدت به دو یا سه برابر افزایش داد، در حالی که ضعف بستهبندی و نبود برنامه صادراتی منسجم، همچنان به عنوان گلوگاه اصلی باقی مانده است؟
ضعف بستهبندی و نبود برنامه منسجم صادراتی، به عنوان دو گلوگاه اصلی صنعت سوهان قم شناسایی شدهاند؛ با این حال، برخی تولیدکنندگان با افزایش ماندگاری محصول از دو ماه به ۹ ماه و ورود به فروش آنلاین، در حال شکستن این گلوگاهها هستند.
از کارگاه تا تجربه: بازاریابی تجربهمحور و فروش آنلاین به عنوان میانبر
چهارمین بخش از تحلیل، مسیرهای بدیل و تجربههای در حال شکلیگیری است که میتواند پارادوکس را بشکند. یکی از این مسیرها، حرکت به سمت فروش آنلاین و بازاریابی دیجیتال است. در سالهای اخیر، برخی تولیدکنندگان سوهان قم با ورود به پلتفرمهای فروش آنلاین مانند باسلام و ترب، کوشیدهاند شکاف بستهبندی و برندسازی را پر کنند و محصول خود را بدون واسطه به مشتریان در سراسر کشور عرضه کنند. این حرکت، اگرچه هنوز در مقیاس محدود است، اما یک مزیت کلیدی دارد: تولیدکننده کوچک بدون نیاز به شبکه توزیع فیزیکی گسترده، میتواند هویت برند خود را بسازد و بازخورد مستقیم مشتری را دریافت کند. مسیر دوم، پیوند سوهان با تجربه گردشگری است. سوهان قم نه فقط یک محصول خوراکی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و خاطره زیارت است. اگر زائر بتواند در یک کارگاه سنتی، فرآیند پخت سوهان را از نزدیک ببیند، طعمهای مختلف را امتحان کند و با داستان برند آشنا شود، احتمال خرید و وفاداری او به مراتب بیشتر از خرید یک بسته فله از یک مغازه سوغاتی است. این رویکرد، که در ادبیات بازاریابی «تجربهمحور» نامیده میشود، میتواند سوهان را از یک کالای کمارزش و قابل جایگزینی، به یک تجربه بهیادماندنی تبدیل کند. مسیر سوم، استفاده از ظرفیت خوشه کسبوکار سوهان برای همافزایی میان واحدهای کوچک است. خوشه سوهان قم با هدف سازماندهی تولیدکنندگان، توسعه صادرات و ارتقای کیفیت تشکیل شده است و میتواند به عنوان یک نهاد هماهنگکننده، هزینههای بستهبندی، بازاریابی و صادرات را میان اعضا تقسیم کند. تجربه نخستین محموله صادراتی به امارات، نشان میدهد که این مدل همکاری میتواند در عمل کار کند. نکته کلیدی این است که هیچیک از این مسیرها به تنهایی کافی نیست؛ ترکیب فروش آنلاین، تجربهمحوری و همکاری خوشهای میتواند زنجیره ارزش سوهان قم را از «تولید فله برای بازار محلی» به «برندسازی تجربهمحور برای بازار ملی و منطقهای» ارتقا دهد.
نشان جغرافیایی سوهان قم در سال ۱۳۹۹ به ثبت جهانی رسیده و نخستین محموله صادراتی یک تنی به امارات ارسال شده است؛ نشانههایی که اگر با برندسازی تجربهمحور و همکاری خوشهای همراه شوند، میتوانند سوهان قم را از «سوغات ارزان» به «برند فرهنگی صادراتی» تبدیل کنند.
تله سوغات ارزان: چرا برندسازی در قم عقب مانده است؟
پنجمین لایه، تحلیل ریشهای این پرسش است که چرا صنعتی با این حجم تولید و این پیشینه فرهنگی، در برندسازی عقب مانده است. بخشی از پاسخ، به ساختار انگیزشی بازار داخلی بازمیگردد. وقتی ۷۰ درصد تولید در داخل استان و عمدتاً به زائران و مسافران فروخته میشود، تولیدکننده با یک بازار تقاضای نسبتاً مطمئن و کمرقابت روبهروست که او را به سمت بهینهسازی کیفیت و برندسازی سوق نمیدهد. زائری که تنها چند ساعت در قم است، معمولاً فرصت یا انگیزه مقایسه برندها را ندارد و اغلب نخستین یا ارزانترین گزینه را انتخاب میکند. این رفتار مصرفکننده، یک تعادل پایین ایجاد میکند: تولیدکننده برند نمیسازد چون مشتری برای برند پول اضافه نمیدهد، و مشتری برای برند پول اضافه نمیدهد چون تجربهای از تفاوت کیفیت برندهای مطرح ندارد. بخش دیگر پاسخ، به ضعف زیرساختهای بستهبندی و بازاریابی مربوط میشود که در بخش قبل بررسی شد. اما لایه سوم، به نبود یک «روایت برند» منسجم برای سوهان قم بازمیگردد. سوهان قم دارای نشان جغرافیایی ثبتشده و قدمتی فرهنگی است، اما این هویت تاریخی و فرهنگی هنوز به یک داستان جذاب برای مصرفکننده مدرن تبدیل نشده است. در بازارهای امروز، برند فقط یک نام و لوگو نیست؛ یک روایت است که به محصول معنا میبخشد. سوهان قم میتواند روایت «طلای شیرین کویر»، «میراث جوانه گندم» یا «طعم زیارت» را بسازد، اما این روایتها بدون سرمایهگذاری در تبلیغات، بستهبندی و تجربه مشتری، در سطح یک شعار باقی میمانند. رئیس اتاق اصناف قم نیز تأکید کرده که با حمایت هدفمند و توسعه بازارهای هدف، آینده روشنتری برای این محصول ارزشمند رقم خواهد خورد. این جمله، در واقع یک دعوت به تغییر پارادایم است: از «حمایت از تولید» به «حمایت از برندسازی و بازارسازی». بدون این تغییر پارادایم، ۸۵۰ کارگاه تولیدی میتوانند سالها به تولید ۵ هزار تن سوهان ادامه دهند، اما سهم آنها از ارزش افزوده نهایی، همچنان محدود به حاشیه سود نازک یک کالای فله باقی خواهد ماند.
سوهان قم به مثابه آزمون برندسازی فرهنگی
ششمین و نهاییترین بخش تحلیل، نسبت پارادوکس سوهان قم با راهبرد کلان جمهوری اسلامی ایران است. سوهان فقط یک شیرینی نیست؛ برای قم و برای ایران، یک «سفیر فرهنگی» و یک «کالای ارزآور غیرنفتی» است. در شرایطی که اقتصاد کشور به تنوع بخشی صادرات غیرنفتی و تقویت تولید داخلی نیاز دارد، صنعتی که ۹۰ درصد سوهان کشور را تولید میکند اما تنها ۵ درصد تولید خود را صادر میکند، یک ظرفیت مغفول جدی است. قم با ۲۵ میلیون زائر سالانه، یک بازار آزمایشی منحصربهفرد برای برندسازی تجربهمحور است؛ بازاری که اگرچه اقامت کوتاه زائران محدودیت ایجاد میکند، اما حجم عظیم ورودی، فرصت بینظیری برای آشنایی اولیه با برند و انتقال آن به سراسر کشور و منطقه فراهم میکند. از منظر اقتصاد مقاومتی، راهبرد مطلوب آن است که «تولید فله» به «تولید برندمحور» و «فروش محلی» به «صادرات منطقهای» ارتقا یابد. این هدف از سه مسیر قابل پیگیری است: نخست، استفاده فعال از نشان جغرافیایی ثبتشده برای ایجاد یک استاندارد کیفیت الزامآور که واحدهای متخلف را از چرخه برند خارج کند و به برندهای معتبر اعتبار ببخشد. دوم، سرمایهگذاری مشترک در بستهبندی استاندارد و ماندگاری بالا، که نمونههای موفق آن در افزایش ماندگاری از دو ماه به ۹ ماه مشاهده شده است. سوم، پیوند سوهان با تجربه زیارت و گردشگری فرهنگی، به گونهای که زائر نه فقط یک بسته سوهان، بلکه یک خاطره و یک روایت از قم را با خود ببرد. تجربه نخستین محموله صادراتی به امارات و رشد ۲۰ درصدی صادرات در یک سال گذشته نشان میدهد که مسیر وجود دارد. اکنون پرسش راهبردی این است: آیا اراده و چارچوب نهادی لازم برای تبدیل ۸۵۰ کارگاه به یک زنجیره برندسازی منسجم وجود دارد، یا سوهان قم همچنان در تله سوغات ارزان باقی میماند و فرصت ۲۵ میلیون زائر، سالهای دیگری نیز سوخته میشود؟ پاسخ به این پرسش، نه فقط سرنوشت یک شیرینی، بلکه الگوی برندسازی فرهنگی ایران در اقتصاد مقاومتی را تعیین خواهد کرد.
منبع:تحلیل بازار




