بازار؛ گروه کشاورزی: دانههای روغنی از جمله کالاهای راهبردی در زنجیره تأمین غذا و کشاورزی جهان به شمار میروند؛ محصولاتی که علاوه بر تأمین روغن خوراکی، منبع اصلی تولید کنجاله و پروتئین مورد نیاز صنعت دام و طیور هستند. در سالهای اخیر، افزایش جمعیت، تغییر الگوی مصرف مواد غذایی، توسعه صنایع فرآوری و رشد تقاضا برای سوختهای زیستی، معادلات این بازار را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، تولیدکنندگان بزرگ جهان برای حفظ سهم خود از بازار، علاوه بر افزایش سطح زیرکشت، به توسعه ظرفیت فرآوری و تجارت محصولات جانبی نیز توجه دارند.
مجموع تولید جهانی دانههای روغنی عمده در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۷۲۱.۹ میلیون تن برآورد شده است، این رقم در سال زراعی قبل ۷۰۱.۲۸ میلیون تن بود و از افزایش حدود ۲۰.۶ میلیون تنی تولید در یک سال حکایت دارد
بر اساس آخرین آمارهای وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) در گزارش نوامبر ۲۰۲۶، مجموع تولید جهانی دانههای روغنی عمده در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۷۲۱.۹ میلیون تن برآورد شده است. این رقم در سال زراعی قبل ۷۰۱.۲۸ میلیون تن بود و از افزایش حدود ۲۰.۶ میلیون تنی تولید در یک سال حکایت دارد. دادههای Statista نیز که با اتکا به اطلاعات منابعی مانند USDA گردآوری شدهاند، سویا را در صدر دانههای روغنی تولیدی جهان قرار میدهند.
سویا؛ محصول مسلط در بازار جهانی
سویا همچنان مهمترین محصول در بازار جهانی دانههای روغنی است. بر اساس برآورد نوامبر USDA، تولید جهانی این محصول در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ به ۴۴۲.۵ میلیون تن میرسد؛ در حالی که میزان تولید آن در سال زراعی ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۴۲۹.۲۶ میلیون تن برآورد شده بود. به این ترتیب، تولید سویا در یک سال زراعی حدود ۱۳.۲ میلیون تن افزایش مییابد.
پس از سویا، کلزا و آفتابگردان از مهمترین دانههای روغنی جهان محسوب میشوند. برآورد USDA از تولید جهانی کلزا در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۱۰۰.۲۵ میلیون تن و تولید تخمه آفتابگردان حدود ۶۳.۱۶ میلیون تن است. همچنین تولید بادامزمینی در همین دوره حدود ۵۰ میلیون تن برآورد شده است.
اهمیت این محصولات تنها به حجم تولید آنها محدود نمیشود؛ ترکیب روغن و پروتئین در هر دانه، کاربردهای متفاوتی در صنایع غذایی و خوراک دام ایجاد میکند. به همین دلیل، تغییر در میزان برداشت هر محصول میتواند بر بازار روغنهای گیاهی، کنجاله و حتی هزینه تولید محصولات دامی اثرگذار باشد.
فرآوری؛ حلقه تعیینکننده در ارزشآفرینی
بخش مهمی از دانههای روغنی تولیدشده در جهان بهجای مصرف مستقیم، وارد واحدهای روغنکشی و فرآوری میشوند. در این فرایند، روغن گیاهی و کنجاله یا کنجاله پروتئینی بهعنوان دو محصول اصلی تولید میشوند. روغن در صنایع غذایی و برخی مصارف صنعتی کاربرد دارد و کنجاله نیز از نهادههای مهم تولید خوراک دام و طیور است.
طبق جدول عرضه و تقاضای جهانی USDA، میزان فرآوری یا روغنکشی دانههای روغنی عمده در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۶۱۲.۲۸ میلیون تن پیشبینی شده است؛ رقمی که نسبت به ۵۹۴.۰۴ میلیون تن سال زراعی ۲۰۲۵/۲۶ افزایش نشان میدهد. این آمار بیانگر نقش فزاینده صنایع تبدیلی در زنجیره جهانی دانههای روغنی است.
در همین دوره، تولید جهانی کنجالههای پروتئینی عمده حدود ۴۱۶.۴۹ میلیون تن برآورد شده است. کنجاله سویا سهم غالب این بازار را در اختیار دارد و به دلیل میزان بالای پروتئین، یکی از مواد اولیه اصلی جیره غذایی دام و طیور محسوب میشود. بنابراین، تحولات بازار دانههای روغنی بهطور مستقیم با هزینه و دسترسی به نهادههای مورد نیاز صنعت دامپروری ارتباط دارد.
روغنهای گیاهی؛ بازاری فراتر از صنایع غذایی
یکی از عوامل اثرگذار بر آینده بازار دانههای روغنی، رشد تقاضا برای روغنهای گیاهی است. این محصولات علاوه بر مصرف خوراکی، در تولید سوختهای زیستی، صنایع شیمیایی و برخی کاربردهای صنعتی مورد استفاده قرار میگیرند.
بر اساس گزارش نوامبر ۲۰۲۶ USDA، تولید جهانی روغنهای گیاهی عمده در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۲۴۳.۱۹ میلیون تن پیشبینی شده است؛ در حالی که این رقم در سال قبل ۲۴۰.۸۶ میلیون تن بود. روغن پالم همچنان یکی از مهمترین روغنهای گیاهی جهان از نظر حجم تولید و مصرف است و روغن سویا، کلزا و آفتابگردان نیز سهم قابلتوجهی از بازار را تشکیل میدهند.
گزارش چشمانداز کشاورزی OECD و فائو برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ نشان میدهد تقاضای جهانی روغنهای گیاهی، بهویژه در کشورهای دارای درآمد متوسط، تحت تأثیر رشد جمعیت و افزایش درآمد، همچنان روند افزایشی خواهد داشت. این گزارش همچنین سهم مصرف صنعتی روغنهای گیاهی برای تولید سوختهای زیستی را حدود ۱۸ درصد از کل مصرف جهانی اعلام میکند و پیشبینی میکند این کاربرد در کشورهایی مانند اندونزی، برزیل و ایالات متحده گسترش یابد.
تجارت جهانی؛ تمرکز عرضه در چند کشور
بازار دانههای روغنی از نظر تجارت بینالمللی بهشدت به چند کشور تولیدکننده وابسته است. بر اساس گزارش OECD و فائو، بیش از ۳۷ درصد تولید جهانی سویا در افق پیشبینیشده این نهادها وارد تجارت بینالمللی میشود. برزیل و ایالات متحده از مهمترین صادرکنندگان این محصول هستند و برزیل در مسیر افزایش سهم خود از صادرات جهانی قرار دارد.
در مقابل، چین یکی از بزرگترین واردکنندگان دانههای روغنی و بهویژه سویاست. با این حال، چشمانداز OECD و فائو نشان میدهد سهم چین از واردات جهانی سویا ممکن است در سالهای آینده تحت تأثیر تغییر الگوی مصرف خوراک دام، بهبود بهرهوری جیرههای غذایی و توسعه ظرفیتهای داخلی فرآوری کاهش یابد.
در بازار سایر دانههای روغنی نیز کانادا، استرالیا و اوکراین از صادرکنندگان مهم به شمار میروند. در بخش روغنهای گیاهی، اندونزی و مالزی جایگاه مهمی در صادرات جهانی دارند؛ دو کشوری که سیاستهای داخلی آنها، بهویژه در زمینه مصرف روغن پالم برای تولید سوخت زیستی، میتواند بر میزان عرضه صادراتی و قیمتهای جهانی اثر بگذارد.
نوسان قیمتها؛ بازار زیر تأثیر عرضه و تقاضا
با وجود افزایش برآورد تولید جهانی، بازار دانههای روغنی و محصولات فرآوریشده آن همچنان از نوسان قیمتها تأثیر میپذیرد. گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) درباره شاخصهای قیمت دانههای روغنی، روغنهای گیاهی و کنجاله نشان میدهد در سپتامبر ۲۰۲۶ هر سه شاخص برای سومین ماه متوالی افزایش یافتهاند.
بر اساس این گزارش، شاخص قیمت دانههای روغنی در سپتامبر نسبت به ماه قبل ۶.۳ درصد و شاخص کنجالههای روغنی ۷.۲ درصد رشد کرده است. شاخص روغنهای گیاهی نیز ۰.۹ درصد افزایش داشته است. نکته قابلتوجه آن است که شاخص قیمت کنجالههای روغنی در مقایسه با سپتامبر سال ۲۰۲۵ حدود ۳۸ درصد بالاتر قرار گرفته است.
فائو افزایش قیمت سویا را به تقاضای وارداتی چین، تأخیر در برداشت محصول در آمریکا و تقاضای مناسب صنایع روغنکشی در کشورهای بزرگ تولیدکننده مرتبط میداند. همچنین محدودیت عرضه منطقهای کلزا در اتحادیه اروپا و اختلالات لجستیکی در صادرات اوکراین بر قیمت این محصول اثر گذاشته است. در بازار روغنهای گیاهی نیز رشد قیمت روغن پالم در برابر کاهش قیمت روغن آفتابگردان، عامل اصلی تغییر شاخصها بوده است.
چشمانداز بازار؛ رشد تولید در کنار تغییر الگوی مصرف
گزارش OECD و فائو پیشبینی میکند تولید دانههای روغنی و روغنهای گیاهی در دهه پیشرو همچنان افزایش یابد؛ با این حال، سرعت رشد بازار به عواملی مانند عملکرد مزارع، سطح زیرکشت، هزینه نهادهها، سیاستهای تجاری و تقاضای صنایع غذایی و سوختهای زیستی وابسته خواهد بود.
این نهادها همچنین هشدار میدهند تغییر سیاستهای تجاری، محدودیتهای صادراتی، الزامات زیستمحیطی و سرمایهگذاری ناکافی برای نوسازی مزارع نخل روغنی میتواند زنجیره تأمین جهانی را با عدمقطعیت روبهرو کند. از سوی دیگر، تغییر در ترکیب خوراک دام و افزایش بهرهوری مصرف پروتئین نیز ممکن است بر تقاضای کنجاله اثر بگذارد.
برای ایران، تحولات این بازار از دو جهت اهمیت دارد: نخست، تأمین دانههای روغنی و روغن خام مورد نیاز صنایع داخلی و دوم، دسترسی پایدار به کنجاله برای صنعت دام و طیور. با توجه به پیوند میان این محصولات و امنیت غذایی، رصد تولید، تجارت و قیمتهای جهانی میتواند در تصمیمگیری درباره واردات، حمایت از تولید داخلی و برنامهریزی ظرفیت صنایع روغنکشی نقش مهمی داشته باشد.
منبع:تحلیل بازار





