بهره وری ایرانی ها نصف خارجی ها ؛ هر کارمند ایران خودرو و سایپا چند خودرو تولید می کند؟

منتشر شده در ۰۳ مرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۴:۰۶

نسبت تولید به کارمند در شرکت ایران خودرو نسبت به خودروسازان خارجی تقریبا نصف است؛ چالش اصلی در تولید چییست و سایپا اصلی ترین رقیب این شرکت چه عملکردی دارد؟

به گزارش آخرین خودرو؛ در این مطلب، بهره وری نیروی انسانی ایران خودرو را با مقایسه میزان تولید به ازای هر کارمند با سایپا و چند خودروساز مطرح آسیایی بررسی می کنیم. یکی از معیارهای رایج در مهندسی تولید برای بررسی این موضوع، نسبت تعداد خودرو تولید شده به تعداد کارکنان است. شاخص تولید به ازای هر کارمند (Production per Employee) یکی از شاخص های بهره وری نیروی انسانی (Labor Productivity) در مهندسی صنایع و مدیریت تولید است که از تقسیم تعداد خودروهای تولید شده بر تعداد کارکنان به دست می آید و نشان می دهد هر کارمند به طور متوسط چه میزان خروجی تولید ایجاد می کند. البته تولید به ازای هر کارمند به تنهایی معیار کامل قضاوت درباره عملکرد یک خودروساز نیست. عواملی مانند میزان اتوماسیون، فناوری خطوط تولید، میزان برون سپاری، ساختار سازمانی، تنوع محصولات، زنجیره تامین و شرایط اقتصادی نیز روی این شاخص تاثیر دارند. به همین دلیل، این عدد باید در کنار مدل فعالیت هر شرکت بررسی شود.

ایران خودرو به عنوان بزرگ ترین خودروساز ایران، در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۵۵ هزار دستگاه خودرو تولید کرد. این میزان تولید در شرایطی ثبت شد که صنعت خودرو کشور همچنان با محدودیت هایی در تامین برخی قطعات، مشکلات نقل و انتقالات مالی، نوسانات ارزی و همچنین پیامدهای جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان مواجه بود.

تعداد کارکنان ایران خودرو؛ ۲۳ هزار نفر یا ۶۵ هزار نفر؟

یکی از مهم ترین نکات در مقایسه بهره وری ایران خودرو با خودروسازان جهانی، تفاوت میان تعداد کارکنان شرکت اصلی و کل گروه صنعتی ایران خودرو است. تعداد کارکنان مستقیم ایران خودرو در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۳ هزار نفر اعلام شده است. این آمار تنها نیروهای شاغل در ساختار اصلی شرکت را شامل می شود و کارکنان شرکت های زیرمجموعه، خدماتی، تولیدی، بازرگانی و سایر شرکت های وابسته در آن محاسبه نشده اند. در مقابل، آماری که گاهی از حدود ۶۴ تا ۶۶ هزار نفر نیروی انسانی ایران خودرو منتشر می شود، مربوط به کل گروه صنعتی ایران خودرو است. این عدد علاوه بر شرکت اصلی، تمامی شرکت های تابعه و وابسته را نیز در بر می گیرد.

ایران خودرو در سال ۱۴۰۴ با احتساب وانت فوتون جی ۷ حدود ۵۵۵ هزار دستگاه خودرو تولید کرد. با در نظر گرفتن حدود ۲۳ هزار نفر نیروی انسانی مستقیم، شاخص بهره وری این شرکت به حدود ۲۴ خودرو به ازای هر کارمند در سال می رسد. اما اگر کل گروه صنعتی ایران خودرو با حدود ۶۵ هزار نفر نیروی انسانی و تولید حدود ۵۶۶ هزار دستگاه مبنا قرار گیرد، این شاخص به حدود ۸ تا ۹ خودرو به ازای هر کارمند کاهش پیدا می کند.

برای مقایسه با خودروسازان جهانی، در این مقاله تعداد کارکنان مستقیم شرکت ایران خودرو استفاده شده است، زیرا شرکت هایی مانند مزدا، کیا و هیوندای نیز معمولا آمار کارکنان شرکت اصلی خود را اعلام می کنند. با این حال، در تحلیل عملکرد کل اکوسیستم ایران خودرو، تعداد کارکنان گروه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین، در مقایسه ایران خودرو با خودروسازانی مانند مزدا، کیا، هیوندای و ماروتی سوزوکی از آمار کارکنان مستقیم شرکت ها استفاده شده است؛ زیرا این شرکت ها نیز معمولا تعداد کارکنان شرکت اصلی خود را در گزارش های سالانه منتشر می کنند. با این حال، بررسی آمار کل گروه های خودروسازی نیز می تواند تصویر متفاوتی از بهره وری کل اکوسیستم هر شرکت ارائه دهد.

ایران خودرو در برابر مزدا، کیا، هیوندای و ماروتی سوزوکی

بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، ایران خودرو با حدود ۲۳ هزار و ۱۵۲ نفر نیروی انسانی مستقیم، حدود ۵۵۵ هزار دستگاه خودرو در گروه سواری، وانت و پیکاپ تولید کرده است. بر این اساس، تولید به ازای هر کارمند این شرکت حدود ۲۴ دستگاه در سال بوده است. در مقابل، مزدا در سال ۲۰۲۴ با حدود ۲۳ هزار و ۴۰۰ نفر نیروی انسانی و تولید بیش از ۱.۲ میلیون دستگاه خودرو، به شاخصی نزدیک به ۵۲ خودرو به ازای هر کارمند رسیده است.

کیا در سال ۲۰۲۴ با حدود ۳۵ هزار نفر نیروی انسانی و تولید نزدیک به ۱.۶ میلیون دستگاه خودرو، به شاخص حدود ۴۶ خودرو به ازای هر کارمند دست یافت. هیوندای موتور نیز در همین سال با حدود ۶۳ هزار نفر نیروی انسانی و تولید بیش از ۲ میلیون دستگاه خودرو، حدود ۳۲ خودرو به ازای هر کارمند تولید کرد. البته در مقایسه آمار هیوندای با سایر خودروسازان باید به تفاوت در ساختار سازمانی، شرکت های تابعه و نحوه گزارش دهی تولید و تعداد کارکنان توجه داشت. ماروتی سوزوکی هند نیز یکی از بالاترین شاخص های بهره وری نیروی انسانی را در میان خودروسازان بزرگ جهان ثبت کرده است. این شرکت در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ با حدود ۲۴ هزار نفر نیروی انسانی و تولید بیش از ۲.۲ میلیون دستگاه خودرو، به شاخص حدود ۹۴ خودرو به ازای هر کارمند رسید. بخشی از این بهره وری بالا به اتوماسیون گسترده خطوط تولید، مقیاس بالای تولید و استفاده از شبکه تامین کنندگان و پیمانکاران برون سپاری شده باز می گردد.

ایران خودرو در برابر سایپا

علاوه بر مقایسه ایران خودرو با خودروسازان بین المللی، بررسی عملکرد این شرکت در برابر سایپا نیز می تواند تصویر دقیق تری از وضعیت بهره وری نیروی انسانی در صنعت خودرو کشور ارائه دهد. هر دو مجموعه در شرایط مشابه اقتصادی، تامین قطعات، محدودیت های ارزی و چالش های تولید فعالیت می کنند و مقایسه میان آن ها از نظر ساختاری قابل بررسی است. برای این مقایسه، مانند بخش قبل از شاخص تعداد خودرو تولید شده به ازای هر کارمند مستقیم استفاده می شود. در این روش، تعداد کارکنان مستقیم شرکت های تولیدکننده در کنار تیراژ سالانه قرار می گیرد تا میزان خروجی ایجاد شده توسط هر نیروی انسانی مشخص شود. در مقایسه شرکت سایپا و ایران خودرو باید این موضوع را در نظر گرفت که ایران خودرو خطوط مختلفی در شهر های متفاوتی در کشور دارد که همه آنها با نام ایران خودور و اسم شهر شناخته می شوند؛ مسئله اسم گذاری خطوط تولید در سایپا متفاوت است، در اصل شرکت سایپا از مجموعه ای از گروه های تولیدی همانند سایپا سیتروئن، خود سایپا، پارس خودرو و بن رو تشکل شده است. چون تمامی این مجموعه های سایپا در خطوط تولید خود خودروی سواری و وانت سبک تولید می کنند در آمار اما لحاظ شده اند.

بر اساس آمار ارائه شده، سایپا حدود ۱۰ هزار و ۶۳۰ نفر، پارس خودرو حدود ۴ هزار و ۹۰۰ نفر، سایپا سیتروئن بنا به برخی داده ها حدود ۹۵۰ نفر و بن رو نیز بنا به برخی داده ها حدود ۸۵۰ نفر نیروی انسانی مستقیم دارند. مجموع کارکنان مستقیم این چهار شرکت به حدود ۱۷ هزار و ۳۳۰ نفر می رسد. با در نظر گرفتن تولید سالانه حدود ۲۴۴ هزار و ۶۵۰ دستگاه خودرو توسط این شرکت ها، شاخص بهره وری نیروی انسانی به حدود ۱۴.۱ دستگاه خودرو به ازای هر کارمند در سال می رسد. در مقابل، ایران خودرو با حدود ۲۳ هزار و ۱۵۲ نفر نیروی مستقیم و تولید حدود ۵۵۵ هزار دستگاه خودرو، به شاخصی نزدیک به ۲۴ دستگاه خودرو به ازای هر کارمند رسیده است.

این مقایسه نشان می دهد فاصله بهره وری نیروی انسانی میان دو خودروساز بزرگ کشور قابل توجه است. ایران خودرو با تولید حدود ۲۴ دستگاه خودرو به ازای هر کارمند، عملکرد بهتری نسبت به گروه تولیدی سایپا ثبت کرده است. در مقابل، مجموعه سایپا با احتساب سایپا، پارس خودرو، سایپا سیتروئن و بن رو، با تولید حدود ۱۴.۱ دستگاه خودرو به ازای هر کارمند، فاصله محسوسی با ایران خودرو دارد؛ سایپا در سال گذشته با کاهش تیراژ تولید مواجه بود و موضوعی که تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل از جمله محدودیت های تامین، مشکلات نقدینگی و چالش های زنجیره تامین قرار داشت.

فاصله ایران خودرو و سایپا با رقبا

مقایسه اعداد نشان می دهد ایران خودرو از نظر حجم تولید همچنان بزرگ ترین خودروساز ایران است، اما از نظر شاخص تولید به ازای هر کارمند همچنان با بسیاری از خودروسازان آسیایی فاصله دارد. اگر ایران خودرو با ۲۳ هزار و ۱۵۲ نفر نیروی مستقیم به سطح بهره وری کیا، یعنی حدود ۴۶ خودرو به ازای هر کارمند برسد، ظرفیت تولید تئوریک آن می تواند از یک میلیون دستگاه در سال فراتر رود.

در مقابل، مجموعه تولیدی سایپا با احتساب سایپا، پارس خودرو، سایپا سیتروئن و بن رو و تولید ۲۴۴ هزار و ۶۵۰ دستگاه خودرو، به شاخصی حدود ۱۴.۱ خودرو به ازای هر کارمند رسیده است که فاصله قابل توجهی با ایران خودرو و خودروسازان مطرح آسیایی دارد. همچنین اگر کل گروه ایران خودرو با حدود ۶۵ هزار نفر نیروی انسانی و کل گروه سایپا با حدود ۴۳ هزار نفر نیروی انسانی در نظر گرفته شوند، شاخص بهره وری به ترتیب به حدود ۸.۷ و ۶.۶ خودرو به ازای هر کارمند کاهش پیدا می کند. این موضوع نشان می دهد افزایش بهره وری در سطح گروه های خودروسازی، یکی از مهم ترین چالش های مدیریتی صنعت خودرو ایران است.