منتشر شده در ۱۵ دی ۱۴۰۴ ساعت ۱۶:۵۷
تکنرخی شدن ارز بهعنوان مهمترین سیاست اقتصادی هفتههای اخیر، میتواند مسیر بازار خودرو، صنعت خودرو و معیشت مردم را بهطور همزمان دگرگون کند.
تکنرخی شدن ارز و حذف ارز ترجیحی به معنای واقعی این عبارت، موضوعی است که بعید به نظر میرسد در ایران بهصورت کامل و صحیح اجرا شود و تجربه نشان داده زمانی که پدیدههای اقتصادی مرتبط با فرایند آزادسازی به شکل محدود، گزینشی و فیلترشده اتفاق میافتند، نهتنها اثر مثبت ندارند، بلکه پیامدهای معکوس ایجاد میکنند؛ در واقع، اغلب اقتصاددانان بهخوبی از این موضوع آگاهی دارند که در زمان آزادسازی، این سیاست باید بهصورت کامل و در سریعترین زمان ممکن اجرا شود؛ چراکه در غیر این صورت، مشکلات بیشتری به اقتصاد تحمیل شده و رانت به گروههای خاصتری منتقل میشود. حال، با تمام این تفاسیر، تکنرخی شدن ارز در کشور به یکی از داغترین و جنجالیترین اخبار اقتصادی تبدیل شده و بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین متغیرها بر معیشت مردم و درآمد دولت مطرح است که در کوتاه مدت یک شوک قیمتی شدید را خواهد داشت اما تاثیرات بلند مدت آن را در ادامه بر صنعت و بازار خودرو بررسی می کنیم:
افزایش تولید و واردات خودرو
با تکنرخی شدن ارز، نیاز به ایستادن در صفهای طولانی وزارت صمت برای دریافت ارز دولتی و ترجیحی از بین میرود و واردکنندگان و تولیدکنندگان میتوانند ارز مورد نیاز خود را بهراحتی از بازار آزاد تأمین کنند. در این وضعیت، دولت نیز امکان مدیریت سادهتر و مؤثرتر ذخایر ارزی را خواهد داشت. زمانی که تأمین ارز تسهیل شود و تنها چالش موجود؛ قیمت آن باشد که البته بزرگترین مانع است فرایند واردات و تولید با سرعتی بهمراتب بالاتر از شرایط فعلی پیش خواهد رفت و بخش قابلتوجهی از کاغذبازیهای زائد کاهش مییابد.
در ادامه، با افزایش تولید و عرضه خودرو، دسترسی مردم به خودرو از مسیر شرکتها و کارخانهها آسانتر میشود و تمایل به خرید از بازار آزاد کاهش مییابد. افزایش عرضه همچنین باعث کاهش فاصله میان قیمت بازار، شرکت و کارخانه خواهد شد. در نتیجه، سود حاصل از خرید، انبار و فروش خودرو در بازار آزاد افت میکند، جذابیت سرمایهگذاری غیرمصرفی کاهش مییابد، متقاضیان واقعی فعالتر میشوند و تقاضای کاذب تا حد زیادی از بازار خودرو کنار میرود.
حذف خردهدلالان از بازار خودرو
یکی دیگر از پیامدهای مهم تکنرخی شدن ارز، حذف تعداد قابلتوجهی از خردهدلالان است. منظور از خردهدلالان، افرادی هستند که اغلب آنها به واسطه شرایط اقتصادی بیمار و بازار سرطانی خودرو، به این بازار مصرفی به چشم یک بازار سرمایهای نگاه میکنند و به خرید و فروش خودرو به هر شکلی اقدام میکنند تا در نهایت بتوانند سود و درآمدی برای خود داشته باشند؛ در حالی که کار و شغل اصلی آنها این نیست. از سوی دیگر، بسیاری از افرادی که مشغول به دلالی هستند و اصطلاحاً به آنها «دلالان روی پا» گفته میشود، به این معنا که دفتر و نمایشگاه ندارند، نیز احتمالاً از این بازار حذف خواهند شد؛ چراکه آنها نیز دیگر سود قابلتوجیه نخواهند داشت. در این شرایط، وضعیت برای افراد حقیقی و حقوقی که در این صنعت دارای سابقه و سرمایه واقعی و متناسب هستند، فراهم میشود.
ورود شرکتهای رسمی و معتبر به بازار
تکنرخی شدن ارز میتواند زمینه ورود پررنگتر شرکتهای رسمی و معتبر را به بازار خودرو فراهم کند. به بیان دیگر، با وجود ثبات در عرضه خودرو، شبکه توزیع خودرو نیز میتواند خود را بهروز کند و این موضوع بستری را برای ورود اشخاص سرمایهدار، متخصص و باسابقه به این بازار فراهم میکند. در نتیجه، میتوان شاهد نمایندگیهای اختصاصی و مولتیبرند بیشتر و معتبرتر با ارائه خدمات گستردهتر و باکیفیتتر در سطح بازار بود؛ مجموعههایی که به دلیل عرضه بیشتر خودرو، به دنبال کسب سودی متعارفتر، اما با حجم بالاتر هستند که این خود نشانهای از حذف خردهدلالان از بازار است.
جنگ میان رانتیها و کاربلدها
با اجرای سیاست تکنرخی شدن ارز، تقابل میان فعالان رانتی و بازیگران حرفهای و کاربلد بازار خودرو تشدید خواهد شد. در چنین شرایطی، آن دسته از فعالانی که سود خود را از رانت ارزی بهدست میآورند، بهتدریج از میدان خارج میشوند و جای خود را به بنگاههایی میدهند که بر بهرهوری، مدیریت هزینه و رقابت واقعی تکیه دارند.
بهترین نمونه این موضوع را حتی در شرایط فعلی که ارز هنوز تکنرخی نشده است نیز میتوان در خصوصیسازی مدیریت ایرانخودرو بهوضوح مشاهده کرد؛ چراکه این خودروسازی پس از خصوصی شدن، با وجود جنگ، فعال شدن مکانیزم ماشه و تمامی تلاطمات و التهابات اقتصاد و بازار، حتی از برنامه سالانه وزارت صمت نیز در تولید پیشی گرفته است؛ اتفاقی که برای رقبای دولتی این شرکت که غرق در زیان انباشته هستند، امری محال است. این تحول، هرچند در کوتاهمدت با تنشهایی همراه است، اما در بلندمدت به نفع ساختار اقتصادی بازار خواهد بود.
تغییر وضعیت بازار قطعات و لوازم یدکی
تأثیر تکنرخی شدن ارز تنها به بازار خودرو محدود نمیشود و بازار قطعات و لوازم یدکی را نیز در بر میگیرد. در این شرایط، افراد بیشتری تمایل به حضور رسمی بهعنوان واردکننده در این بازار خواهند داشت و همچنین قطعهسازان داخلی نیز، به دلیل تأمین راحتتر مواد اولیه، میتوانند سرعت تولید خود را افزایش دهند. در نتیجه، تأمین قطعات در بازار آسانتر میشود و این موضوع خود بسیاری از دلالان انحصاری و خردهپای قطعه را از این بازار حذف خواهد کرد. در نهایت، با شبکهای منظمتر و متعادلتر در بازار قطعات و لوازم یدکی مواجه خواهیم بود.
تکنرخی شدن ارز؛ محالی شیرین در آستانه تحقق
در مجموع، تکنرخی شدن ارز، اگر بهصورت کامل، هماهنگ و بدون استثنا اجرا شود، میتواند نقطه عطفی در اصلاح بازار خودرو و صنایع وابسته به آن باشد؛ اما اجرای ناقص این سیاست نهتنها مشکلات موجود را حل نخواهد کرد، بلکه میتواند به بیثباتی بیشتر نیز دامن بزند. آنچه تاکنون اتفاق افتاده و در مواردی مانند ارز نهاده و نمونههای مشابه رخ داده است، این بوده که، مانند همیشه، تنها نرخ ارز دولتی افزایش یافته است. از سوی دیگر، منطقی است که ذینفعان ارز چندنرخی و ترجیحی، تمام تلاش و نفوذ خود ـ که اصلاً هم کم نیست ـ را برای بقای این سیستم ناکارآمد اقتصادی به کار بگیرند و دولت و حاکمیت برای حذف ارز چندنرخی، مسیر بسیار دشواری را پیشِ رو داشته باشند.
