اتحادیه اقتصادی اوراسیا سال هاست که به عنوان یکی از مهم ترین مقاصد صادراتی بالقوه ایران مطرح بوده است. بازاری متشکل از روسیه، بلاروس، قزاقستان، ارمنستان و قرقیزستان که بیش از ۱۸۰ میلیون نفر جمعیت دارد و در همسایگی جغرافیایی ایران قرار دارد. اما آیا ایران توانسته از این فرصت استفاده کند؟
گزارش جدید مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد که حجم مبادلات تجاری ایران و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا از حدود ۱.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۳.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسیده است. اگرچه این رشد قابل توجه به نظر می رسد، اما سهم ایران از کل تجارت خارجی این بلوک اقتصادی همچنان تنها حدود ۰.۴۲ درصد است. رقمی که نشان می دهد ظرفیت های موجود تا حد زیادی دست نخورده باقی مانده است.
صادرات ایران به این بازار عمدتاً شامل محصولات کشاورزی، مواد غذایی و پتروشیمی است، در حالی که واردات از کشورهای اوراسیا بیشتر بر غلات، کالاهای اساسی و نهاده های دامی متمرکز است. نکته مهم این است که بررسی شاخص های تجاری تخصصی نشان می دهد که فرصت های بسیار بیشتری برای توسعه صادرات ایران وجود دارد. به عنوان مثال، بیش از ۶۰ درصد از ظرفیت صادرات بالقوه ایران در بازار روسیه هنوز محقق نشده است و ساختار تجاری ایران بیشترین سازگاری را با اقتصاد بلاروس دارد.
در این میان، تبدیل قرارداد موقت تجاری به یک قرارداد دائمی تجارت آزاد را می توان نقطه عطفی در روابط اقتصادی ایران و اوراسیا دانست. توافقی که هدف آن حذف ۸۷ درصد از تعرفه ها است و می تواند هزینه تجارت را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
با این حال، مسیر توسعه تجارت همچنان با موانع جدی روبرو است. از محدودیت های بانکی و مالی ناشی از تحریم ها گرفته تا ضعف زیرساخت های حمل و نقل، مشکلات لجستیکی، عدم رعایت استانداردها و نبود نهاد واحد برای مدیریت و هماهنگی اجرای توافقات.
سوال اصلی این است که آیا ایران می تواند از فرصت تجارت آزاد با اوراسیا برای افزایش صادرات غیرنفتی و تنوع بخشی به بازارهای هدف خود استفاده کند یا این ظرفیت عظیم بلااستفاده خواهد ماند؟
