بازار؛ گروه استان ها: اردبیل در بهار ۱۴۰۴ با نرخ بیکاری ۹.۷ درصد، در کنار خوزستان، سیستان و بلوچستان، البرز و ایلام، در فهرست پنج استان دارای بالاترین بیکاری کشور قرار گرفت. میانگین کشوری در همین فصل ۷.۳ درصد بود؛ یعنی فاصله ۲.۴ درصدی اردبیل با میانگین ملی، آن را به یکی از کانونهای مزمن بیکاری تبدیل کرده است. نکته نگرانکنندهتر اینکه نرخ بیکاری استان نسبت به بهار ۱۴۰۳ با رشد ۰.۱ درصدی از ۹.۶ به ۹.۷ درصد رسیده و نرخ مشارکت اقتصادی نیز ۴۷.۵ درصد و نسبت اشتغال ۴۲.۹ درصد اعلام شده است.
در سوی دیگر معادله، استاندار اردبیل از اجرای ۸۵ هزار میلیارد تومان طرح اقتصادی در استان خبر داده است. طی دو سال گذشته ۴۹۰ طرح بزرگ و کوچک به بهرهبرداری رسیده و با فعالسازی ۱۵۰ واحد راکد، برای ۸ هزار نفر فرصت شغلی جدید ایجاد شده است. همچنین ۳۷ طرح از تفاهمنامههای همایش بینالمللی سرمایهگذاری با ۵۲ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری و پیشبینی اشتغال ۶ هزار و ۶۰۰ نفر آغاز شده و در سفر رئیسجمهور نیز ۱۰ طرح با ۳۴ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری و اشتغال ۷ هزار نفر به امضا رسیده است.
جدول زیر تصویر کلان این تناقض را نشان میدهد:
|
شاخص |
اردبیل (بهار ۱۴۰۴) |
میانگین کشوری (بهار ۱۴۰۴) |
|
نرخ بیکاری |
۹.۷ درصد |
۷.۳ درصد |
|
نرخ مشارکت اقتصادی |
۴۷.۵ درصد |
— |
|
نسبت اشتغال |
۴۲.۹ درصد |
— |
|
شاخص فلاکت |
۴۵.۲ درصد |
۴۱.۸ درصد |
|
بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی |
حدود ۳۴ درصد |
— |
منبع: مرکز آمار ایران و اداره کل امور اقتصادی و دارایی اردبیل
این جدول یک واقعیت را برجسته میکند: سرمایهگذاری در اردبیل متوقف نشده، اما نرخ بیکاری نیز نهتنها کاهش معناداری نیافته، بلکه در مقایسه با بهار سال قبل اندکی افزایش یافته است. پرسش اینجاست که ۸۵ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری، چه نوع اشتغالی خلق کرده و چرا اثر آن بر بازار کار استان، حداقل در کوتاهمدت، نامحسوس است.
نرخ بیکاری اردبیل در بهار ۱۴۰۴ به ۹.۷ درصد رسید که ۲.۴ درصد بالاتر از میانگین کشوری (۷.۳ درصد) است و استان را در کنار خوزستان، سیستان و بلوچستان، البرز و ایلام در فهرست پنج استان دارای بالاترین بیکاری قرار داده است.
بیکاری ۳۴ درصدی فارغالتحصیلان؛ وقتی مدرک دانشگاهی تضمینی برای شغل نیست
عمق بحران اشتغال اردبیل را باید در آمار تفکیکی جستوجو کرد. میانگین بیکاری در میان فارغالتحصیلان دانشگاهی استان حدود ۳۴ درصد است؛ به بیان دیگر، از هر سه جوان تحصیلکرده اردبیلی، یک نفر بیکار است. در برخی شهرستانها مانند خلخال، این نرخ به حدود ۵۲ درصد میرسد. کارشناسان اشتغال استان تأکید میکنند که سهم بالای فارغالتحصیلان دانشگاهی در ترکیب بیکاران، یکی از دلایل اصلی این بحران است و فاصله میان آموزشهای دانشگاهی و مهارتهای مورد نیاز بازار کار، بسیاری از جوانان تحصیلکرده را در جستوجوی شغل مناسب ناکام گذاشته است.
این شکاف مهارتی، دقیقاً همان نقطهای است که سرمایهگذاریهای کلان را از ایجاد اشتغال پایدار بازمیدارد. طرحهای صنعتی بزرگ مانند فولاد یا پتروشیمی، به نیروی کار ماهر و فنی نیاز دارند؛ نیرویی که در استان به اندازه کافی تربیت نشده است. در نتیجه، بخشی از اشتغال ایجادشده یا به نیروی کار غیربومی سپرده میشود یا در قالب مشاغل غیررسمی و فصلی باقی میماند. استاندار اردبیل خود بر ضرورت «مطابقسازی رشتههای دانشگاهی با نیاز بازار کار» و «راهاندازی هنرستانهای جوار صنعت» تأکید کرده است؛ تأکیدی که نشان میدهد مسئولان نیز از این شکاف آگاهاند، اما سرعت اصلاح آن با سرعت تزریق سرمایه همتراز نیست.
بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در اردبیل حدود ۳۴ درصد است و در برخی شهرستانها مانند خلخال به ۵۲ درصد میرسد. کارشناسان، فاصله میان آموزشهای دانشگاهی و مهارتهای مورد نیاز بازار کار را یکی از دلایل اصلی این بحران میدانند.
اشتغال ۸ هزار نفری از احیای واحدهای راکد؛ مشاغلی با بهرهوری پایین
بخش قابل توجهی از اشتغال ایجادشده در اردبیل، حاصل احیای ۱۵۰ واحد راکد بوده است. استاندار اردبیل اعلام کرده که این واحدها برای ۸ هزار نفر فرصت شغلی جدید ایجاد کردهاند و استان در این زمینه رتبه سوم کشور را دارد. احیای واحدهای راکد بدون تردید دستاورد مثبتی است، اما پرسش کیفی اینجاست: این ۸ هزار شغل، چه سطحی از بهرهوری، درآمد و پایداری را ارائه میدهند؟
واحدهای راکدی که فعال میشوند، معمولاً با ظرفیت پایین، فناوری قدیمی و بازار محدود فعالیت خود را از سر میگیرند. اشتغال ایجادشده در این واحدها اغلب در رده مشاغل ساده و کممهارت قرار میگیرد و از نظر بهرهوری، با استانداردهای اقتصاد مدرن فاصله دارد. در مقابل، طرحهای بزرگ سرمایهگذاری مانند مجتمع فولاد اردبیل با حدود ۱۸ هزار میلیارد ریال سرمایهگذاری، به دلیل ماهیت سرمایهبر بودن، اشتغال مستقیم محدودی ایجاد میکنند. بنابراین، ترکیب اشتغال استان به سمت مشاغل کممهارت و کمبهرهوری متمایل میشود، در حالی که خیل فارغالتحصیلان دانشگاهی به دنبال مشاغل مهارتمحور و متناسب با تحصیلات خود هستند.
بخش قابل توجهی از اشتغال ایجادشده در اردبیل حاصل احیای ۱۵۰ واحد راکد است که برای ۸ هزار نفر شغل ایجاد کردهاند. این مشاغل عمدتاً در رده مشاغل ساده و کممهارت قرار میگیرند و بهرهوری پایینی دارند، در حالی که فارغالتحصیلان دانشگاهی به دنبال مشاغل مهارتمحور و متناسب با تحصیلات خود هستند.
سرمایهگذاری ۲۵۰ همتی و ۲۲ هزار شغل؛ وعدهای که باید با مهارتآموزی همراه شود
استان اردبیل ۳۰۴ فرصت سرمایهگذاری را احصا و معرفی کرده و هدفگذاری کرده است که ۲۵۰ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری در استان به ثبت برسد و فرصت اشتغال برای بیش از ۲۲ هزار نفر فراهم شود. همچنین در حوزه گلخانهای، ۷۰ هزار میلیارد ریال سرمایهگذاری در شهرکهای گلخانهای استان انجام شده و مجتمع گلخانهای پارسآباد ظرفیت اشتغال ۱۴ هزار نفری را دارد. این اعداد نشان میدهد که ظرفیت سرمایهگذاری در اردبیل، به ویژه در بخش کشاورزی پیشرفته و صنایع تبدیلی، قابل توجه است.
با این حال، تحقق اشتغال ۲۲ هزار نفری از این سرمایهگذاریها، مشروط به یک پیششرط اساسی است: تربیت نیروی کار ماهر متناسب با نیاز این طرحها. در غیر این صورت، سرمایهگذاری ۲۵۰ همتی نیز میتواند به همان سرنوشت ۸۵ هزار میلیارد تومان فعلی دچار شود؛ یعنی خلق طرحهای اقتصادی بزرگ اما اشتغال محدود و غیرمتناسب با ترکیب نیروی کار استان. طرح ملی مهارتآموزی که هدف آن آموزش سالانه ۵۰ هزار نفر در استان است و اختصاص ۱۹ درصد از تعهد اشتغال سالانه به فارغالتحصیلان مهارتدیده، مسیر درستی را نشان میدهد، اما اجرای آن باید با سرعت سرمایهگذاری همزمان شود.
اردبیل ۳۰۴ فرصت سرمایهگذاری را با هدف جذب ۲۵۰ هزار میلیارد تومان و اشتغال ۲۲ هزار نفر معرفی کرده است. همچنین ۷۰ هزار میلیارد ریال در شهرکهای گلخانهای استان سرمایهگذاری شده و مجتمع گلخانهای پارسآباد ظرفیت اشتغال ۱۴ هزار نفری دارد. تحقق این ظرفیتها مشروط به تربیت نیروی کار ماهر همزمان با پیشرفت طرحهاست.
از مسئولیت اجتماعی تا اقتصاد مقاومتی؛ حلقه گمشده پیوند بنگاه و مهارت
در کنار سیاستهای دولتی، یکی از ظرفیتهای کمتر استفادهشده در اردبیل، مسئولیت اجتماعی شرکتها در قالب اقتصاد مقاومتی است. تفاهمنامه احیای مسئولیتهای اجتماعی شرکتها با حضور معاون وزیر صمت، استانداری اردبیل و شرکتهای معین اقتصاد مقاومتی به امضا رسیده است. این تفاهمنامه میتواند بستری برای مشارکت بنگاههای بزرگ در مهارتآموزی، کارآموزی و ایجاد اشتغال مهارتمحور فراهم کند؛ اما تاکنون بیشتر در سطح اعلام آمادگی باقی مانده و خروجی عملیاتی ملموسی در پی نداشته است.
بنگاههای بزرگ استان، به ویژه در بخشهای فولاد، صنایع غذایی و گلخانهای، میتوانند با سرمایهگذاری در مراکز آموزش فنی و حرفهای، بورسیههای مهارتی و کارآموزی هدفمند، شکاف میان مدرک دانشگاهی و نیاز صنعت را پر کنند. این رویکرد، هم به نفع بنگاه است (تأمین نیروی کار ماهر بومی) و هم به نفع استان (کاهش بیکاری فارغالتحصیلان). تجربه طرحهای موفق اشتغالزایی با تفکر بسیجی در استان که با تزریق ۴۰۰ میلیارد تومان برای ۳ هزار نفر شغل پایدار ایجاد کرده، نشان میدهد که مدلهای مشارکتی و محلی میتوانند کارآمد باشند، مشروط به آنکه از سطح پروژههای کوچک فراتر روند و به سیاست عمومی تبدیل شوند.
تجربه اردبیل نشان میدهد که تزریق سرمایه بدون اصلاح نظام مهارتآموزی و پیوند دانشگاه و صنعت، نمیتواند بیکاری را به طور پایدار کاهش دهد.
اردبیل به عنوان آزمون ملی اشتغالمحور شدن سرمایهگذاری
تجربه اردبیل، فراتر از یک مسئله استانی، آزمونی برای راهبرد کلان جمهوری اسلامی در اقتصاد مقاومتی است. اگر ۸۵ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری نتواند نرخ بیکاری ۹.۷ درصدی را به طور پایدار کاهش دهد، این پرسش ملی مطرح میشود که آیا سیاست تزریق سرمایه بدون اصلاح نظام مهارتآموزی و پیوند دانشگاه و صنعت، کافی است. در شرایطی که کشور با تحریم و محدودیت منابع مواجه است، هر ریال سرمایهگذاری باید حداکثر اشتغال مولد و مهارتمحور را ایجاد کند؛ نه صرفاً طرحهایی که در آمار سرمایهگذاری بزرگ به نظر میرسند اما اثر اشتغالی محدودی دارند.
اردبیل با موقعیت مرزی خود، ظرفیت تبدیل شدن به قطب صنایع تبدیلی کشاورزی، گلخانههای مدرن و صنایع معدنی را دارد. اما تحقق این چشمانداز، مشروط به آن است که سرمایهگذاری با مهارتآموزی هدفمند، مسئولیت اجتماعی واقعی بنگاهها و بازنگری در رشتههای دانشگاهی همراه شود. در غیر این صورت، تناقض ۸۵ هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری و ۹.۷ درصد بیکاری، نه یک استثنا، بلکه الگویی تکرارشدنی در سایر استانهای کشور خواهد بود. راه حل، نه توقف سرمایهگذاری است و نه کاهش آمار بیکاری با تسکینهای مقطعی؛ بلکه اتصال زنجیره سرمایه به زنجیره مهارت است؛ حلقهای که اردبیل امروز بیش از هر چیز به آن نیاز دارد.
منبع:تحلیل بازار





