بخشی از سخنرانی دکتر حسین توکلیان در همایش چشم انداز اقتصادی ایران ۱۴۰۵ با عنوان تورم از افزایش تعداد قیمت های تغییر یافته یا افزایش هر جهش ناشی می شود؟ سعی می کند به این سوال پاسخ دهد. یافته اصلی این تحلیل نشان میدهد که اقتصاد ایران دورهای را پشت سر گذاشته که تورم عمدتاً ناشی از شوکهای قیمتی متمرکز بوده و وارد مرحلهای شده است که هم شیوع تغییرات قیمتها و هم شدت افزایش قیمتها به طور همزمان افزایش یافته است.
در این شرایط تورم دیگر وابسته به چند بازار محدود یا چند کالای خاص نیست. تقریباً همه کالاها و خدمات مورد بازنگری قیمتها قرار گرفتهاند و افزایش قیمتها از یک واکنش موقت به یک رفتار ماهانه مستمر تبدیل شده است.
تغذیه تورم از دو منبع مختلف
تحلیل دکتر توکلیان در کنفرانس چشم انداز اقتصادی ایران ۱۴۰۵ به بررسی رفتار تورم در قالب یک نمودار دو بعدی می پردازد. این نمودار دو ویژگی اصلی تورم را ترکیب می کند: «تکرار تغییرات قیمت» و «شدت افزایش قیمت».
محور افقی این نمودار سهم اقلامی را نشان می دهد که در یک دوره معین قیمت گذاری شده اند. شاخصی که میزان شیوع تورم را می سنجد. در دورههای آرامتر، این سهم بسیار کم بود و تنها بخشی از کالاها و خدمات تغییر قیمت داشتند. اما در خرداد ۱۴۰۵ این شاخص به نزدیک ۱۰۰ درصد رسیده است.
به بیان ساده، این عدد نشان می دهد که تقریباً هیچ کالایی در بازار وجود ندارد که قیمت آن نسبت به ماه قبل بدون تغییر باقی مانده باشد.
در کنار این شاخص، محور عمودی نمودار، اندازه متوسط افزایش قیمت را نشان می دهد. یعنی شدت هر جهش قیمت. بر اساس اطلاعات ارائه شده، این شاخص در دوره گذشته به حدود ۷ تا ۸ درصد در ماه رسیده است.
ترکیب این دو عامل تصویر جدیدی از تورم ارائه می دهد: نه تنها کالاهای بیشتر گران می شوند، بلکه نرخ افزایش قیمت هر کالا نیز در سطح بالایی قرار دارد.
گذار تورم ایران از یک شوک موقت به افزایش مستمر
یکی از نکات مهم این تحلیل، تفاوت دو نوع رفتار تورمی است. در دوره های گذشته، اقتصاد ایران در شرایطی بود که تعداد محدودی از کالاها با جهش شدید قیمت مواجه بودند. وضعیتی که در بخش “بالا سمت چپ” نمودار قرار می گیرد. در چنین شرایطی، یک شوک خاص، مانند افزایش قیمت یک نهاده یا تغییر سیاست خاص، ممکن است باعث جهش در برخی گروههای محدود شود. اما قیمت های دیگر همچنان با فاصله زمانی طولانی تری واکنش نشان می دهند.
با این حال، وضعیت فعلی متفاوت است. با توجه به ارائه دکتر توکلیان، اقتصاد ایران اکنون به ناحیه “بالا سمت راست” نمودار رفته است. جایی که تقریبا همه کالاها قیمت ها را تغییر می دهند و اندازه این تغییرات نیز قابل توجه است.
تفاوت بین این دو موقعیت بسیار مهم است. در شوکهای متمرکز، موضوع اصلی تغییر قیمتهای نسبی کالاها است، اما در یک موج عمومی تورم، سطح کل قیمتها به طور همزمان افزایش مییابد. در این شرایط، مصرف کننده دیگر نمی تواند با جایگزینی یک کالا با کالای دیگر، فشار افزایش قیمت را کاهش دهد.
پایان چسبندگی قیمت
جهت حرکت دادهها در ماههای اخیر نشان میدهد که اقتصاد از وضعیتی که تغییرات قیمتها محدود و پراکنده بوده، به یک تجدید ارزیابی عمومی رفته است. زمانی که تقریباً ۱۰۰ درصد اقلام سبد مصرفی در یک ماه تغییر قیمت می دهند، یکی از مهم ترین لنگرهای ثبات اقتصادی یعنی چسبندگی قیمت ها تضعیف می شود. به طور معمول بسیاری از قیمتها با تاخیر در برابر شوکهای اقتصادی واکنش نشان میدهند، اما در شرایط فعلی، تولیدکنندگان و فروشندگان بهطور مستمر قیمتها را با انتظارات تورمی جدید تعدیل میکنند.
به گفته توکلیان، این تغییر رفتار می تواند نشان دهد که تجدید ارزیابی دیگر یک واکنش استثنایی نیست، بلکه به بخشی از سازوکار عادی فعالیت اقتصادی تبدیل شده است. چنین شرایطی می تواند منجر به تداوم چرخه تورمی شود. چرخه ای که در آن انتظار افزایش قیمت خود عاملی در افزایش بعدی قیمت می شود.
در چنین شرایطی سیاستهای بخشنامهای برای کنترل چند قلم کالا نمیتواند جلوی روند عمومی تورم را بگیرد زیرا موضوع دیگر به بازار خاصی مربوط نمیشود، بلکه تمام مکانیسم قیمتگذاری را در بر میگیرد.
بنابراین به نظر می رسد اقتصاد ایران از مرحله تورم ناشی از شوک های محدود عبور کرده و وارد مرحله ای شده است که تجدید ارزیابی مستمر بخشی از رفتار روزانه شرکت ها شده است. کنترل این وضعیت مستلزم کاهش انتظارات تورمی و اصلاحات عمیق در سیاست های پولی و مالی است. در غیر این صورت تثبیت این الگوی رفتاری می تواند ادامه دهنده فشار تورمی در ماه های آینده باشد.
