منتشر شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵ ساعت ۰۹:۲۹
بازار موتورسیکلت ایران در حالی رکوردهای جدید قیمتی را تجربه میکند که همچنان خبری از انتشار عمومی تعرفهها، هزینههای تولید و دادههای پایه این صنعت نیست.
بازاری که هر روز بزرگتر میشود
بازار موتورسیکلت ایران دیگر یک بازار کوچک و حاشیهای نیست. افزایش قیمت خودرو، توسعه خدمات حملونقل اینترنتی، رشد کسب و کارهای مبتنی بر حمل کالا و تغییر الگوی جابهجایی شهری باعث شده موتورسیکلت به یکی از مهمترین ابزارهای حملونقل کشور تبدیل شود. این رشد تنها به تعداد کاربران محدود نمیشود و ارزش مالی این بازار نیز طی سالهای اخیر افزایش قابل توجهی داشته است. امروز بسیاری از مدلهای اقتصادی بازار به چند صد میلیون تومان رسیدهاند و برخی محصولات وارداتی و مونتاژی نیز با قیمتهایی عرضه میشوند که تا چند سال پیش تنها در بازار خودرو مشاهده میشد. در همین حال، بیش از ۱۱ میلیون موتورسیکلت فرسوده در کشور تردد میکنند؛ ناوگانی که سهم قابل توجهی در آلودگی هوا، مصرف سوخت و حوادث ترافیکی، به ویژه در کلانشهرها، دارد. برخی فعالان صنعت حتی معتقدند تعداد واقعی موتورسیکلتهای فرسوده از این ارقام نیز بیشتر است، اما نبود آمارهای بهروز و دقیق، امکان برآورد واقعی ابعاد این مسئله را دشوار کرده است.
با این حال، برخلاف بازار خودرو، هنوز پاسخ روشنی برای یک پرسش اساسی وجود ندارد؛ چه عواملی قیمت موتورسیکلت را تعیین میکنند و سهم هر کدام از این عوامل در قیمت نهایی محصول چقدر است؟
هزینههای واقعی تولید چقدر است؟
واقعیت این است که صنعت موتورسیکلت نیز همانند سایر صنایع کشور تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی قرار دارد. نوسانات نرخ ارز، افزایش هزینههای تولید، هزینههای حملونقل، رشد قیمت مواد اولیه و تغییر شرایط اقتصادی، بدون تردید بر قیمت نهایی محصولات اثرگذار هستند. با این حال، نبود اطلاعات شفاف باعث شده امکان تعیین سهم دقیق هر یک از این عوامل در قیمت نهایی محصول وجود نداشته باشد. در نتیجه، نه میتوان تمام افزایش قیمتها را به عملکرد تولیدکنندگان نسبت داد و نه میتوان با اطمینان از منطقی بودن تمام افزایش قیمتها دفاع کرد. مسئله اصلی این نیست که چرا موتورسیکلت گران شده است؛ مسئله اصلی این است که هیچ داده عمومی و مستندی وجود ندارد که نشان دهد سهم واقعی هر یک از عوامل اقتصادی در افزایش قیمتها چقدر است و آیا رشد قیمتهای بازار با رشد هزینههای تولید همخوانی دارد یا خیر.
تعرفهها و دادههایی که در دسترس نیستند
در صنعت خودرو معمولاً اطلاعاتی مانند تعرفه واردات، حقوق و عوارض گمرکی، میزان داخلیسازی، نوع ارز تخصیصی، آمار تولید و بسیاری از هزینههای قانونی به صورت رسمی منتشر میشوند یا حداقل امکان دسترسی به آنها برای رسانهها و افکار عمومی وجود دارد. اما در صنعت موتورسیکلت شرایط متفاوت است. هنوز مشخص نیست تعرفه واردات قطعات منفصله موتورسیکلت چه سهمی از قیمت نهایی محصول را تشکیل میدهد، تولیدکنندگان از چه نوع ارز و با چه نرخی استفاده میکنند و هزینههای مرتبط با واردات، تولید، شمارهگذاری و سایر الزامات قانونی چه تأثیری بر قیمت نهایی دارند. حتی در برخی پیگیریهای رسانهای و گفتوگو با فعالان بازار، از افزایش تعرفههای مرتبط با واردات قطعات و مونتاژ موتورسیکلت از ابتدای سال ۱۴۰۵ سخن گفته شده است؛ موضوعی که در صورت صحت میتواند بخشی از افزایش قیمتهای اخیر بازار را توضیح دهد.
با این حال، تاکنون هیچ اطلاعرسانی رسمی، مستند یا عمومی درباره این موضوع منتشر نشده و به همین دلیل امکان تأیید یا رد قطعی آن وجود ندارد. شاید مهمتر از اصل این موضوع، نبود شفافیتی باشد که امکان راستیآزمایی چنین ادعاهایی را از رسانهها، کارشناسان و حتی فعالان بازار سلب کرده است. در شرایطی که قیمتها به صورت مستمر در حال افزایش هستند اما اطلاعات و مستندات مرتبط با عوامل اثرگذار بر قیمت در دسترس عموم قرار ندارند، طبیعی است که شایعات، گمانهزنیها و روایتهای غیررسمی نیز افزایش پیدا کنند.
موتورسیکلت در ایران چگونه تولید میشود؟
برخلاف تصور بخشی از افکار عمومی، بخش قابل توجهی از موتورسیکلتهای بازار ایران به صورت کامل وارد کشور نمیشوند و مدل غالب در این صنعت بر پایه واردات قطعات منفصله و مونتاژ داخلی است. در این فرآیند، شرکتهایی که دارای جواز تأسیس و پروانه بهرهبرداری هستند، پس از طی مراحل قانونی و دریافت مجوزهای لازم، امکان ثبت سفارش و واردات قطعات مورد نیاز خود را از طریق سامانههای مربوطه پیدا میکنند و محصول نهایی در داخل کشور مونتاژ و به بازار عرضه میشود. فعالان این صنعت معتقدند این مدل تولید محدود به ایران نیست و در بسیاری از کشورهای جهان نیز از مدل واردات قطعات منفصله و مونتاژ داخلی استفاده میشود. با این حال، سهم دقیق هزینه واردات قطعات، مونتاژ، داخلیسازی و سایر هزینههای مرتبط در قیمت نهایی محصول به صورت عمومی منتشر نمیشود و همین موضوع ارزیابی واقعی ساختار هزینهها را دشوار کرده است.
اسقاط و شمارهگذاری چه سهمی در قیمت دارند؟
یکی از هزینههایی که میتواند بر قیمت نهایی موتورسیکلت اثرگذار باشد، الزامات مربوط به قانون هوای پاک است. بر اساس مقررات فعلی، شمارهگذاری و دریافت پلاک برای موتورسیکلتهای تولیدی منوط به ارائه گواهی اسقاط یا پرداخت معادل یک و نیم درصد ارزش محصول به صندوق نوسازی ناوگان حملونقل کشور است. این فرآیند از طریق سامانههای مربوطه انجام شده و پس از ثبت اطلاعات و تأیید نهایی، مجوز شمارهگذاری برای پلیس راهور ارسال میشود. اگرچه قانون هوای پاک از سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ در حوزه موتورسیکلت نیز اجرایی شده، اما بسیاری از تولیدکنندگان ترجیح میدهند به جای تهیه گواهی اسقاط، مبلغ معادل یک و نیم درصد ارزش محصول را پرداخت کنند. بر اساس رویه فعلی، برای هر موتورسیکلت یک گواهی اسقاط در نظر گرفته شده است؛ این در حالی است که در گذشته هر گواهی اسقاط خودرو معادل چهار گواهی اسقاط موتورسیکلت محسوب میشد. همچنین هزینه پرداختی مرتبط با اسقاط نیز متناسب با ارزش محصول محاسبه میشود و به همین دلیل با افزایش قیمت موتورسیکلت، مبلغ پرداختی این بخش نیز افزایش پیدا میکند.
شفافیت؛ مطالبهای که بیش از همه به نفع تولیدکننده و مونتاژکار است
واقعیت این است که نبود شفافیت در صنعت موتورسیکلت بیش از هر چیز به ضرر خود تولیدکنندگان، مونتاژکاران و واردکنندگان تمام میشود. امروز بخش قابل توجهی از افکار عمومی، افزایش قیمت موتورسیکلت را مستقیماً متوجه فعالان این صنعت میداند و اتهامات متعددی در خصوص نحوه قیمتگذاری محصولات مطرح میشود. این در حالی است که شرایط اقتصادی کشور، نوسانات نرخ ارز، افزایش هزینههای تولید، هزینههای واردات، الزامات اسقاط و سایر متغیرهای اقتصادی بدون تردید بر قیمت نهایی محصولات اثرگذار هستند.
اما از آنجا که میزان دقیق تأثیر هر یک از این عوامل مشخص نیست، امکان قضاوت منصفانه نیز وجود ندارد و مرز میان هزینههای واقعی و سایر عوامل بازار برای افکار عمومی نامشخص باقی میماند. از سوی دیگر، نبود اطلاعات رسمی و قابل استناد، امکان دفاع فنی و مستند را نیز از تولیدکنندگان و واردکنندگان سلب میکند؛ چرا که در غیاب دادههای شفاف، هرگونه افزایش قیمت به سرعت به عنوان تصمیم مستقیم تولیدکننده یا مونتاژکار تلقی میشود.
به باور فعالان این حوزه، همکاری بیشتر تشکلهای صنفی، انجمنهای تخصصی و فعالان صنعت با رسانهها و انتشار منظم اطلاعات و آمار، میتواند به افزایش آگاهی عمومی و کاهش ابهامات موجود در بازار موتورسیکلت کشور کمک کند. انتشار عمومی تعرفهها، نرخ ارز تخصیصی، هزینههای قانونی، آمار تولید، آمار واردات، میزان داخلیسازی و سایر مؤلفههای اثرگذار بر قیمت، بیش از هر چیز به نفع خود تولیدکنندگان، مونتاژکاران و واردکنندگان خواهد بود؛ زیرا تنها در سایه شفافیت است که میتوان سهم واقعی هر عامل در قیمت نهایی را مشخص کرد و به بسیاری از ابهامات و پرسشهای موجود پاسخ داد. صنعت موتورسیکلت ایران امروز دیگر یک بازار کوچک و حاشیهای نیست و به همان اندازه که این بازار بزرگتر شده، نیاز آن به شفافیت نیز بیشتر از گذشته احساس میشود.
