بازار؛ گروه ایران: سند تازه‌ای که از دل آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA) بیرون آمده، برای تحلیل‌گرانی که سال‌ها برنامه فضایی ایران را صرفاً مجموعه‌ای از پرتاب‌های نمادین می‌دیدند، یک شوک تحلیلی است. پنتاگون در این گزارش که پایگاه آکسیوس آن را منتشر کرده، اعتراف می‌کند که جمهوری اسلامی ایران نه‌تنها از فهرست «کشورهای دارای برنامه فضایی نوپا» خارج شده، بلکه به بازیگری «نوظهور» تبدیل شده که قابلیت‌هایش می‌تواند عملیات نظامی آمریکا در غرب آسیا را مختل کند. این ارزیابی در شرایطی منتشر می‌شود که واشنگتن پیش‌تر ادعا کرده بود حملات هوایی به تأسیسات کلیدی فضایی ایران، توان این کشور را برای سال‌ها عقب انداخته است؛ اما سند پنتاگون عملاً این روایت را نقض می‌کند.
در این گزارش تحلیلی، ضمن مرور جزئیات ارزیابی اطلاعاتی آمریکا، ابعاد فنی، اقتصادی و راهبردی برنامه فضایی ایران را با تکیه بر تازه‌ترین آمارهای موجود بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم چگونه تهران توانسته است در یک محیط تحریمی، مدل متفاوتی از «قدرت فضایی» را توسعه دهد؛ مدلی که الزاماً به معنای رقابت مستقیم با ناوگان هزاران ماهواره‌ای آمریکا نیست، بلکه بر «اثرگذاری نامتقارن» استوار است.
زیربنای فنی قدرت نوظهور ایران، خانواده‌ای از پرتابگرهای بومی است. آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا به پرتاب سه ماهواره در سال ۲۰۲۴ اشاره می‌کند که نخستین پرواز موفق موشه‌بر سیمرغ بود. سپاه پاسداران نیز ماهواره نظامی نور-۱ را با پرتابگر سه‌مرحله‌ای قاصد در مدار ۴۲۵ کیلومتری قرار داد.
اعتراف دشوار پنتاگون: ایران هنوز در فضا حرف دارد
هسته اصلی گزارش DIA بر یک تناقض راهبردی برای واشنگتن متمرکز است. آمریکا در جریان عملیات نظامی موسوم به «خشم حماسی» تأسیسات مرتبط با برنامه فضایی ایران را هدف قرار داد و فرماندهان نظامی این کشور مدعی شدند که «برتری فضایی» را در برابر تهران به دست آورده‌اند. اما آژانس اطلاعات دفاعی در ارزیابی خود تصریح می‌کند که ایران در همان عملیات، اقدامات تهاجمی علیه توانمندی‌های فضایی آمریکا انجام داده و با استفاده از سامانه‌های اخلال‌گر زمینی، سیگنال‌های GPS مبتنی بر ماهواره را مختل کرده است.
این تناقض، واکنش تحلیل‌گران آمریکایی را نیز برانگیخته است. تاد هریسون، کارشناس هوافضا در مؤسسه امریکن اینترپرایز، با کنایه‌ای سنگین به ادعای برتری واشنگتن می‌گوید: «اگر ایران بتواند توانمندی‌های فضایی آمریکا را مختل کند، پس ما برتری فضایی بر این کشور نداریم.» کاری بینگن، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) نیز اذعان می‌کند که ایران «برخی قابلیت‌ها را در اختیار دارد که استفاده ما از فضا را با چالش مواجه می‌کند».
نکته کلیدی اینجاست که DIA صرفاً به تعداد ماهواره‌های ایران نگاه نمی‌کند. بر اساس داده‌های مؤسسه امریکن اینترپرایز، ایران در حال حاضر حدود ۱۲ ماهواره عملیاتی در اختیار دارد، در حالی که آمریکا بیش از هزار برابر این تعداد ماهواره را اداره می‌کند. با این حال، ارزیابی اطلاعاتی آمریکا نشان می‌دهد که «اثر رزمی» این تعداد محدود ماهواره، در ترکیب با جنگ الکترونیک زمینی و داده‌های ماهواره‌ای خارجی، به مراتب فراتر از ظرفیت عددی آن‌هاست. این همان نقطه‌ای است که معادله قدرت فضایی را از «کمیت» به «کیفیت اثرگذاری» تغییر می‌دهد.
ایران هم‌اکنون حدود ۲۰ ماهواره در دست ساخت دارد و همکاری دولت و بخش خصوصی را برای شتاب‌بخشی به این صنعت آغاز کرده است.
از سیمرغ تا قاصد؛ معماری بومی پرتابگرها
زیربنای فنی این قدرت نوظهور، خانواده‌ای از پرتابگرهای بومی است که در سال‌های اخیر مسیر تکاملی خود را طی کرده‌اند. گزارش DIA به‌طور مشخص به سال ۲۰۲۴ اشاره می‌کند که وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران سه ماهواره را به مدار پایین زمین (LEO) فرستاد و این پرتاب، نخستین پرواز موفق موشک ماهواره‌بر «سیمرغ» بود. سیمرغ به‌عنوان یک پرتابگر سنگین‌تر، توانایی قرار دادن محموله‌های بزرگ‌تر در مدار را فراهم کرده است؛ موضوعی که رئیس سازمان فضایی ایران نیز در گزارش‌های رسمی بر آن تأکید کرده و از «پرتاب سنگین‌ترین محموله توسط ماهواره‌بر سیمرغ» به‌عنوان یکی از دستاوردهای کلیدی یاد کرده است.
در کنار سیمرغ، پرتابگر «قاصد» نیز نقش محوری در برنامه فضایی ایران، به‌ویژه در حوزه نظامی، ایفا کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پرتاب ماهواره نور-۱ از پرتابگر سه‌مرحله‌ای قاصد استفاده کرد که ماهواره را در مدار ۴۲۵ کیلومتری زمین قرار داد. تثبیت عملکرد این پرتابگرها، به ایران این امکان را داده است که برخلاف بسیاری از کشورهای دارای برنامه فضایی، چرخه کامل «طراحی، ساخت و پرتاب» را در داخل مرزهای خود و بدون وابستگی به پرتابگرهای خارجی برای ماهواره‌های کوچک و متوسط، در اختیار داشته باشد. این خودکفایی، به‌ویژه در شرایط تحریمی، یک مزیت راهبردی غیرقابل انکار است.
همکاری با چین و روسیه، میان‌بر فناورانه تهران در دوران تحریم بوده است. ایران یک ماهواره جاسوسی چینی با دقت تصویربرداری حدود نیم متر خریداری کرده که توان هدف‌گیری اهداف زمینی را افزایش داده و آمریکا سه شرکت چینی را به همین دلیل تحریم کرده است.
جنگ الکترونیک؛ سلاح نامتقارن تهران در مدار
شاید بتوان گفتندی‌ترین بخش گزارش DIA، نه به پرتاب ماهواره‌ها، بلکه به توانایی ایران در «مختل کردن» زیرساخت‌های فضایی طرف مقابل اختصاص دارد. این نهاد اطلاعاتی تأیید می‌کند که ایران چندین سامانه اخلال‌گر زمینی در اختیار دارد که می‌توانند عملکرد سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS) مبتنی بر ماهواره را تضعیف یا مختل کنند.
اثر عملی این توانایی، فراتر از میدان نبرد نظامی است. وزارت حمل‌ونقل آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴) هشدار داده بود که اختلال در سامانه‌های ناوبری جهانی در تنگه هرمز «قابل‌توجه» است. این بدان معناست که توان جنگ الکترونیک ایران در حوزه فضایی، مستقیماً بر امنیت ناوبری کشتی‌های تجاری و نظامی در یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان تأثیر می‌گذارد. این یک اهرم فشار راهبردی است که هزینه‌های محاسباتی دشمن را به‌شدت افزایش می‌دهد و نشان می‌دهد که «قدرت فضایی» لزوماً به معنای داشتن صدها ماهواره نیست؛ گاهی اخلال در سیگنال‌های دشمن، اثری به مراتب بازدارنده‌تر دارد.
DIA همچنین اشاره می‌کند که ایران بر «مقاوم‌سازی سامانه‌های هدایت و ناوبری خود در برابر حملات الکترونیکی» متمرکز شده است. این رویکرد دوسویه—هم توان اخلال در دشمن و هم مصون‌سازی سامانه‌های خودی—نشان‌دهنده یک دکترین فضایی بالغ و مبتنی بر واقعیت‌های میدان است، نه صرفاً یک برنامه نمایشی.
روسیه در دسامبر ۲۰۲۵ سه ماهواره ایرانی ظفر-۲، پایا و کوثر ۱.۵ را با ماهواره‌بر سایوز از پایگاه وستوچنی به مدار ۵۰۰ کیلومتری فرستاد. این همکاری‌ها نشان می‌دهد ایران در کنار توان بومی، یک دیپلماسی فضایی فعال را نیز در دستور کار دارد.
همکاری راهبردی با چین و روسیه؛ میان‌بر فناورانه
گزارش پنتاگون به‌صراحت اذعان می‌کند که ارزیابی توان فضایی ایران صرفاً با شمارش ماهواره‌های بومی امکان‌پذیر نیست، چراکه تهران توانسته از ظرفیت‌های جنگ الکترونیک و همچنین داده‌های ماهواره‌ای کشورهای دیگر برای مقابله با نیروهای آمریکایی استفاده کند. در این چارچوب، همکاری با چین و روسیه به مهم‌ترین میان‌بر فناورانه تهران در دوران تحریم تبدیل شده است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، ایران یک ماهواره جاسوسی چینی با دقت تصویربرداری حدود نیم متر را خریداری کرده که در بهبود توانایی شناسایی و هدف‌گیری اهداف زمینی به این کشور کمک کرده است. وزارت خارجه آمریکا نیز در مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) سه شرکت چینی را به دلیل ارائه تصاویر ماهواره‌ای که به حملات نظامی ایران کمک کرده‌اند، تحریم کرد. این اقدام واشنگتن، خود بهترین گواه بر اثربخشی این همکاری است.
در جبهه روسیه نیز همکاری‌ها فراتر از فروش سخت‌افزار رفته است. در ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ (۷ دی ۱۴۰۴)، سه ماهواره ایرانی «ظفر-۲»، «پایا (طلوع-۳)» و «کوثر ۱.۵» با استفاده از ماهواره‌بر سایوز از پایگاه فضایی وستوچنی روسیه به فضا پرتاب شدند و در مدار ۵۰۰ کیلومتری قرار گرفتند. پیش‌تر نیز روسیه در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۴ دو ماهواره سنجشی برای ایران پرتاب کرده بود. این همکاری‌ها نشان می‌دهد که ایران در کنار توسعه توان بومی، یک دیپلماسی فضایی فعال را نیز در دستور کار قرار داده است؛ راهبردی که هزینه‌های انزوای فناورانه را کاهش می‌دهد.
مؤسسه ISPI در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش داد که ایران برنامه فضایی خود را از یک پروژه دولتی به یک صنعت تجاری کم‌هزینه تبدیل کرده و خطوط تولید داخلی «شگفت‌آور تاب‌آور» ساخته است.
اقتصاد فضایی در سایه تحریم؛ از وابستگی به خودکفایی
یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده اما حیاتی برنامه فضایی ایران، تبدیل شدن آن از یک «پروژه دولتی راهبردی» به یک «صنعت کم‌هزینه و تاب‌آور» است. مؤسسه مطالعات بین‌المللی ISPI در تحلیلی که در ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) منتشر کرده، تصریح می‌کند که ایران در حال تغییر ماهیت برنامه فضایی خود به سمت یک صنعت تجاری کم‌هزینه است و در دو حوزه توانسته است تحریم‌ها و انزوا را «پشت سر بگذارد» و خطوط تولید داخلی «به‌طور شگفت‌آوری تاب‌آور» بسازد.
مقام‌های ایرانی نیز این رویکرد را تأیید می‌کنند. رئیس سازمان فضایی ایران، حسن سالاریه، در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) اعلام کرد که صنعت ماهواره ایران به یک صنعت «کم‌هزینه» تبدیل شده و کشور در نظر دارد مشتریانی جذب کند. وی با اشاره به اینکه دهه‌ها تحریم، ایران را در طیف وسیعی از حوزه‌ها از جمله توسعه ماهواره، پهپاد و موشک خودکفا کرده است، نمونه پهپادهای شاهد-۱۳۱ و شاهد-۱۳۶ را مثال می‌زند که هر یک تنها حدود ۲۰ هزار دلار هزینه دارند. این مدل «خودکفایی تحمیلی» که از دل محدودیت‌ها زاده شده، اکنون به یک مزیت رقابتی در بازارهای نوظهور فضایی تبدیل شده است.
ایران در حال حاضر حدود ۲۰ ماهواره را در دست ساخت دارد و همکاری دولت و بخش خصوصی را برای شتاب‌بخشی به این صنعت آغاز کرده است. این مسیر، برخلاف مدل پرهزینه آژانس‌های فضایی غربی، بر «کاهش هزینه»، «بومی‌سازی حداکثری» و «کاربردهای تجاری و امنیتی» متمرکز است؛ مدلی که پایداری آن در شرایط فشار حداکثری، به اثبات رسیده است.
ایران با تکیه بر نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌های بومی، در حال تبدیل شدن به یک «هاب فضایی» در منطقه است؛ جایگاهی که می‌تواند در بلندمدت، معادلات فناورانه غرب آسیا را تغییر دهد.
قدرت فضایی به‌عنوان ابزار قدرت ملی
ارزیابی DIA و اذعان تحلیل‌گران آمریکایی به «نوظهور» بودن ایران، بیش از آنکه یک گزارش فنی باشد، یک اعتراف ژئوپلیتیک است. برای جمهوری اسلامی ایران، برنامه فضایی فراتر از یک پروژه علمی، به ابزاری برای «افزایش اعتبار و جایگاه ملی، توسعه اقتصادی و نوسازی توانمندی‌های نظامی» تبدیل شده است. این سه‌گانه، دقیقاً همان مؤلفه‌هایی است که یک قدرت منطقه‌ای را از یک بازیگر معمولی متمایز می‌کند.
دستاوردهای فضایی، به‌ویژه پرتاب موفق ماهواره‌های نظامی مانند نور و همکاری‌های بین‌المللی برای قرار دادن ماهواره در مدار، به تهران این پیام راهبردی را مخابره می‌کند که تحریم و فشار نظامی، مسیر فناورانه آن را متوقف نکرده است. این «روایت مقاومت فناورانه» برای افکار عمومی داخلی و متحدان منطقه‌ای، سرمایه اجتماعی و اعتبار راهبردی ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، توان جنگ الکترونیک فضایی، به یک ابزار بازدارندگی نامتقارن در برابر برتری نظامی متعارف آمریکا تبدیل شده است؛ ابزاری که هزینه هرگونه ماجراجویی نظامی را برای واشنگتن افزایش می‌دهد.
در بُعد اقتصادی نیز، توسعه صنعت فضایی کم‌هزینه، نه‌تنها وابستگی به خارج را کاهش داده، بلکه پتانسیل صادرات خدمات و محصولات فضایی به کشورهای همسو را نیز فراهم کرده است. ایران با تکیه بر نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌های بومی، در حال تبدیل شدن به یک «هاب فضایی» در منطقه است؛ جایگاهی که می‌تواند در بلندمدت، معادلات فناورانه غرب آسیا را تغییر دهد. گزارش پنتاگون، هرچند با لحنی هشدارآمیز، اما در عمل تأییدی است بر موفقیت راهبردی ایران در تبدیل محدودیت‌ها به فرصت و خلق یک مدل متفاوت از قدرت فضایی.
منبع:تحلیل بازار
