منتشر شده در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ ساعت ۱۷:۵۷
با افزایش نرخ سوم بنزین از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان، چند سناریو برای آینده بنزین وجود دارد؛ از کاهش و حذف سهمیه ها تا تغییر نرخ ها و افزایش قیمت بنزین آزاد.
آینده بنزین فقط به قیمت آن مربوط نیست
در حال حاضر خودروهای شخصی ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان دریافت می کنند. مصرف بیشتر از این مقدار نیز با نرخ سوم ۱۰ هزار تومان محاسبه می شود. به این ترتیب، هر خودرو در مجموع ۱۱۰ لیتر سهمیه با دو نرخ یارانه ای دارد. اما نکته مهم این است که سناریوهای مطرح شده در این گزارش به معنی تصمیم جدید دولت نیست. در حال حاضر تصمیم قطعی درباره تغییر دوباره سهمیه ها یا قیمت بنزین وجود ندارد و این گزارش فقط بر اساس شرایط فعلی و روند تغییرات گذشته نوشته شده است. افزایش نرخ سوم از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان نشان داد که امکان افزایش هزینه بنزین مصرفی بیشتر از سهمیه، بدون تغییر دو نرخ ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان وجود دارد. بنابراین در آینده فقط قیمت بنزین مهم نیست؛ مقدار سهمیه و تعداد نرخ ها هم می توانند تغییر کنند.
کاهش سهمیه ۳۰۰۰ تومانی
یکی از سناریوهای احتمالی، کاهش سهمیه ۳۰۰۰ تومانی است. این سهمیه در حال حاضر ۵۰ لیتر است و ممکن است در آینده کمتر شود. برای مثال، اگر سهمیه ۳۰۰۰ تومانی از ۵۰ به ۴۰ لیتر برسد، سهمیه ۱۵۰۰ تومانی همچنان ۶۰ لیتر باقی می ماند. در این صورت مجموع سهمیه دو نرخ اول از ۱۱۰ لیتر به ۱۰۰ لیتر کاهش پیدا می کند.
در این شرایط قیمت دو سهمیه تغییر نکرده، اما مصرف کننده زودتر از قبل وارد نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی می شود. یعنی بدون افزایش مستقیم قیمت دو نرخ اول، مقدار بنزین یارانه ای کمتر می شود. عدد ۴۰ لیتر فقط یک مثال برای توضیح این سناریو است و به معنی تصمیم برای کاهش سهمیه به این میزان نیست.
حذف تدریجی سهمیه دوم
کاهش سهمیه ۳۰۰۰ تومانی با حذف کامل آن فرق دارد. در یک سناریوی دیگر، سهمیه ۳۰۰۰ تومانی می تواند به مرور کمتر شود و در نهایت به طور کامل حذف شود. این سهمیه در سال ۱۳۹۸ در مقطعی ۲۵۰ لیتر در ماه بود و در نهایت به مرور زمان ۵۰ لیتر رسید. بنابراین کاهش قابل توجه حجم این سهمیه در گذشته اتفاق افتاده است.
اگر چنین روندی دوباره ادامه پیدا کند، می توان تصور کرد سهمیه ۳۰۰۰ تومانی به صورت مرحله ای کاهش پیدا کند. برای مثال، هر بار ۱۰ لیتر از آن کم شود تا در نهایت به صفر برسد. در پایان این مسیر، کارت سوخت می تواند فقط یک سهمیه ۱۵۰۰ تومانی و یک نرخ سوم برای مصرف بیشتر از سهمیه داشته باشد. البته این فقط یک سناریو بر اساس روند گذشته است و به معنی تصمیم برای حذف سهمیه ۳۰۰۰ تومانی نیست.
ادغام سهمیه های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی
یک سناریوی دیگر، ادغام دو سهمیه فعلی است. در این حالت به جای ۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان، یک سهمیه واحد برای هر خودرو تعیین می شود. برای مثال، ممکن است یک سهمیه ۱۰۰ یا ۱۲۰ لیتری با یک نرخ مشخص در نظر گرفته شود.
این نرخ می تواند ۳۰۰۰ تومان، ۵۰۰۰ تومان یا عدد دیگری باشد. در این مدل، به جای سه نرخ فعلی، یک نرخ برای سهمیه و یک نرخ بالاتر برای مصرف بیشتر از سهمیه وجود خواهد داشت. در این حالت سهمیه یارانه ای به طور کامل حذف نمی شود، اما ساختار فعلی تغییر می کند.
تغییر نرخ سهمیه ها
یک حالت دیگر این است که به جای کاهش سهمیه، نرخ های فعلی تغییر کنند. برای مثال، سهمیه ۱۵۰۰ تومانی حذف شود و کل سهمیه خودرو با نرخ ۳۰۰۰ تومان عرضه شود. در این حالت ممکن است حجم سهمیه همچنان ۱۱۰ لیتر باشد، اما دیگر بخشی از آن با نرخ ۱۵۰۰ تومان عرضه نمی شود. در یک حالت شدیدتر نیز می توان تصور کرد نرخ بالاتری جایگزین نرخ های فعلی سهمیه ای شود. برای مثال، کل سهمیه با نرخ ۱۰ هزار تومان عرضه شود و نرخ سوم نیز افزایش پیدا کند. در این مدل ممکن است حجم سهمیه حفظ شود، اما هزینه بنزین برای مصرف کننده افزایش پیدا می کند.
احتمال افزایش دوباره نرخ سوم
یک سناریوی دیگر، افزایش دوباره نرخ سوم بنزین است. نرخ سوم اخیرا از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان رسیده، اما دو نرخ ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی همچنان برای سهمیه های اول و دوم باقی مانده اند. اگر همین مسیر ادامه پیدا کند، افزایش دوباره نرخ سوم یکی از سناریوهایی است که می توان بررسی کرد.
برای مثال، ممکن است در یک بازه چند ماهه نرخ سوم از ۱۰ هزار تومان به ۱۵ هزار تومان برسد. اگر این روند دوباره تکرار شود، حتی رسیدن این نرخ به محدوده ۲۰ هزار تومان نیز قابل تصور است.
بدترین حالت؛ حذف سهمیه های یارانه ای و افزایش نرخ آزاد
بدترین سناریو این است که سهمیه های یارانه ای به طور کامل حذف شوند و همزمان نرخ سوم نیز افزایش پیدا کند. در این حالت دیگر موضوع فقط کاهش سهمیه ۳۰۰۰ تومانی نیست. ممکن است سهمیه های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی هر دو حذف شوند و بنزین با نرخ بالاتری در اختیار مصرف کننده قرار گیرد. اگر حذف سهمیه ها با افزایش دوباره نرخ سوم همراه شود، فشار بیشتری به مصرف کننده وارد می شود؛ چون هم بنزین یارانه ای از بین می رود و هم قیمت بنزین مصرفی بالا می رود. البته این یک سناریوی حداکثری و بدبینانه است و در حال حاضر هیچ تصمیم قطعی برای اجرای آن وجود ندارد. حتی در آخرین تغییر قیمت بنزین، نرخ های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان حذف نشدند و فقط نرخ سوم از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا کرد.
آیا بنزین تک نرخی می شود؟
یکی از سوال های مهم این است که آیا در نهایت همه سهمیه های یارانه ای حذف و بنزین تک نرخی می شود؟
با توجه به اطلاعات فعلی، تک نرخی شدن کامل بنزین را نمی توان سناریوی اصلی دانست. در آخرین تغییر، نرخ سوم افزایش پیدا کرد اما سهمیه های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی همچنان باقی ماندند. بنابراین اگر همین مسیر ادامه پیدا کند، تغییر تدریجی سهمیه ها و افزایش نقش نرخ سوم، سناریوی قابل تصور تری نسبت به حذف یکباره همه نرخ های یارانه ای است. البته این به معنی غیرممکن بودن بنزین تک نرخی نیست. فقط در شرایط فعلی نشانه مشخصی وجود ندارد که نشان دهد این گزینه در مسیر اصلی سیاستگذاری قرار گرفته است.
از حفظ وضع موجود تا حذف سهمیه ها
سناریوهای آینده بنزین را می توان از یک طرف با حفظ شرایط فعلی و از طرف دیگر با حذف سهمیه های یارانه ای بررسی کرد. در خوش بینانه ترین حالت، شرایط فعلی برای مدتی ادامه پیدا می کند و نرخ سوم دوباره افزایش پیدا نمی کند. در یک حالت میانه، سهمیه ۳۰۰۰ تومانی کاهش پیدا می کند یا سهمیه های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی با یکدیگر ادغام می شوند. در حالت بدبینانه، سهمیه های یارانه ای به تدریج کاهش پیدا می کنند و در شدیدترین حالت، به طور کامل حذف می شوند. در کنار آن نیز نرخ سوم می تواند افزایش پیدا کند. در نهایت، آینده بنزین فقط به این بستگی ندارد که قیمت هر لیتر چقدر شود. موضوع مهم تر این است که هر خودرو در آینده چند لیتر بنزین را با چه قیمتی دریافت می کند.
ممکن است قیمت یک نرخ ثابت بماند اما سهمیه کمتر شود. ممکن است حجم سهمیه ثابت بماند اما قیمت آن افزایش پیدا کند. حتی ممکن است هر دو اتفاق همزمان رخ دهد. به همین دلیل، برای بررسی آینده بنزین باید همزمان دو موضوع را در نظر گرفت: حجم سهمیه و قیمت هر لیتر بنزین.
