اکوایران: فاصله ۲۰ درصدی تورم بین استان ها بیش از آن که ناشی از تفاوت قیمت ها باشد، ریشه در وزن متفاوت اقلام خوراکی در بودجه خانوار و ویژگی های فرمول محاسبه نرخ تورم دارد.
گزارش های اخیر مرکز آمار ایران در اردیبهشت ۱۴۰۵ حاکی از تفاوت قابل توجه نرخ تورم در استان های مختلف است. در حالی که نرخ تورم سالانه کل کشور ۵۷.۷ درصد اعلام شده است، بررسی دقیق نشان می دهد که این نرخ بین ۴۸.۸ درصد (تهران) تا ۶۹ درصد (کردستان) در نوسان است. این فاصله ۲۰.۲ درصدی این سوال مهم را ایجاد کرده است که آیا این تفاوت ناشی از سوء مدیریت در استان های دارای تورم بالا است؟ آخرین گزارش تحلیلی مرکز آمار ایران نشان می دهد که ریشه این پدیده در تفاوت قیمت نیست، بلکه در دو عامل است. ساختاری و محاسباتی دروغ می گوید
تفاوت وزن “سبد مصرف”؛ متهم ردیف اول
اساسی ترین دلیل تفاوت تورم استانی، ترکیب متفاوت بودجه خانوارها است. بر اساس این داده ها، تورم سالانه گروه «خوراکی ها و دخانیات» با ۸۲.۷ درصد به مراتب بیشتر از گروه «کالاهای غیرخوراکی و خدمات» با ۴۵.۱ درصد بوده است. در این میان، استان هایی که سهم بیشتری از مواد غذایی در بودجه خود دارند، به طور خودکار تورم کلی بالاتری را تجربه می کنند.
به عنوان مثال، استان تهران کمترین نرخ تورم (۴۸.۸ درصد) را با کمترین ضریب اهمیت غذایی (۲۱.۹۱ درصد) به ثبت رسانده است. از سوی دیگر استان های ایلام و کردستان با ضریب اهمیت غذایی نزدیک به ۴۰ درصد تورم بالای ۶۸ درصدی را تجربه کرده اند. این رابطه معکوس نشان می دهد که تفاوت تورم عمدتاً ناشی از ترتیب سبد هزینه تفاوت نرخ رشد قیمت کالاها در سطح استان ها نیست.
پدیده تله محاسباتی و «جابجایی» در رتبهبندی استانی
عامل دوم به ماهیت فرمول نرخ تورم سالانه مربوط می شود. تورم سالانه از مقایسه میانگین شاخص ۱۲ ماهه منتهی به ماه جاری با میانگین دوره مشابه سال قبل به دست می آید. این فرمول یک “اثر پایه” ایجاد می کند. به عبارت دیگر، اگر استانی در گذشته شاخص (مخرج) بالایی را ثبت می کرد، نرخ تورم سالانه فعلی آن به تدریج کاهش می یابد و بالعکس.
این ویژگی فنی باعث می شود رتبه استان ها از نظر تورم ناپایدار باشد و در طول زمان جابه جا شود. به همین دلیل استانی که امروز در صدر نمودار تورم قرار دارد، ممکن است تنها چند ماه پس از پشت سر گذاشتن نقاط بالای شاخص در دوره پایه به رتبه های پایین تری سقوط کند. شواهد نشان می دهد که خطوط تورم استان های مختلف در طول زمان بارها از روی یکدیگر عبور کرده و موقعیت خود را تغییر می دهد.
توصیه های مرکز آمار برای سیاست گذاران
گزارش تحلیلی مرکز آمار ایران نشان می دهد که قضاوت قطعی در مورد عملکرد اداری یک استان بر اساس شاخص ترکیبی در یک مقطع زمانی خاص می تواند گمراه کننده باشد. برای تحلیل دقیق تر، سیاست گذاران باید موارد زیر را در نظر بگیرند:
۱. تفکیک گروه های محصول: نرخ تورم اقلام خوراکی و غیرخوراکی همیشه باید به طور جداگانه بررسی شود تا نقش وزن سبد مصرفی در تورم کل مشخص شود.
۲. استفاده از شاخص های جایگزین: برای مقایسه عملکرد واقعی استان ها توصیه می شود از نرخ تورم ماهانه یا نقطه به نقطه استفاده شود، زیرا این شاخص ها کمتر تحت تأثیر «اثر مبنا» و فرمول محاسبه میانگین قرار می گیرند.
۳. اجتناب از نمای تک بعدی: سیاستگذاران کشوری و استانی باید بدانند که بخش بزرگی از تفاوتهای مشاهده شده ناشی از ساختار هزینههای خانوار است و شاخص کل تورم نباید تنها معیار ارزیابی عملکرد استان باشد.
