مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به بررسی وضعیت مالیات در بودجه سال ۱۴۰۵ پرداخته است. در بخشی از این گزارش افزایش ۲ واحد درصدی مالیات بر ارزش افزوده بررسی شده و این مرکز اثر تورمی کوتاه مدت این مالیات را نزدیک به ۱ درصد برآورد کرده است. همچنین این گزارش مدعی است که سطح مالیات بر ارزش افزوده در ایران نسبت به سایر کشورها کمتر است و حتی مردم کشورهای همسایه نیز مالیات بر ارزش افزوده بیشتری نسبت به ایران پرداخت می کنند.
این گزارش مالیات بر ارزش افزوده را بدون توجه به اثر قیمتی آن و مالیات تورمی ایجاد شده در اقتصاد ایران مفید می داند. بر این اساس، اثرات رفاهی این تصمیم به طور جدی مورد ارزیابی قرار نگرفته است.
قیاس متضاد
مرکز پژوهش های مجلس در حالی مالیات بر ارزش افزوده ایران را با سایر کشورها مقایسه کرده است که ساختارهای حاکمیتی اقتصادی و شاخص های کلان اقتصادی این کشورها با یکدیگر متفاوت است. به عنوان مثال کشوری مانند نروژ که بر اساس آمار این مرکز ۲۵ درصد مالیات بر ارزش افزوده بر کالاهای مصرفی شهروندان اعمال کرده است، در ساختارها و شاخص های کلان خود از کارایی دولت بالا و تورم سالانه ۳ درصد برخوردار است. حال این سوال پیش می آید که اهمیت کارآمدی دولت و تورم سالانه در وصول مالیات بر ارزش افزوده چیست؟
ساختار تورم در ایران عموماً ناشی از سلطه دولت و مالی است. چرا که دولت هزینه های خود را به راحتی انجام داده است و بانک مرکزی به طور مستقیم و غیرمستقیم مسئولیت تامین این هزینه ها را بر عهده دارد. بانک مرکزی در این ساختار استقلالی ندارد و تنها موتور چاپ پول دولت است. در نهایت این تسلط مالی و هزینه های مازاد دولت منجر به نقدینگی و تشدید تورم در اقتصاد می شود.
«تورم» افزایش سطح عمومی قیمت هاست که در نهایت از جیب مصرف کننده و رفاه او پرداخت می شود. یعنی دولت هر لحظه هزینه های خود را افزایش می دهد اما برای این هزینه ها بودجه ای در نظر نمی گیرد. تورم در جامعه افزایش یافته است و فعالیت های دولت را مردم پرداخت می کنند.
تورم سالانه در ایران چقدر است؟ بر اساس آخرین گزارش مرکز آمار ایران، تورم سالانه آذرماه معادل ۴۲.۲ درصد بوده است. به عبارت دیگر، مردم ایران فقط ۱۲ درصد مالیات بر ارزش افزوده نمی پردازند. بلکه ۴۲.۲ درصد از تورم سالانه (که پیش بینی می شود افزایش یابد) را پرداخت می کنند.
ایران را با نروژ اینطور مقایسه کنید. درست است که مالیات بر ارزش افزوده در نروژ معادل ۲۵ درصد است، اما تورم سالانه این کشور ۳ درصد است (تورمی که ثبات را در کنار شاخص های اقتصادی این کشور تجربه می کند).
موضوع بعدی بهینه بودن دولت است. در نروژ، اداره مالیات دولت پاسخگویی و شفافیت را در دولت افزایش داده است. اما در ایران به دلیل ساختار اقتصادی وابسته به نفت، درآمد اصلی دولت از محل دیگری تامین می شود. به همین دلیل نیازی به پاسخگویی و شفافیت در ازای افزایش مالیات نمی بیند. بخش بزرگی از هزینه های دولت که در نهایت اثر تورمی داشت، صرف تامین کالاهای عمومی نشد. دولت خود را حامی همه اقشار معرفی کرده و بانک های دولتی را موظف به توزیع تسهیلات کرده است. تسهیلاتی که معلوم نیست تا چه حد به هدف برخورد کرده و در اقتصاد چگونه عمل کرده است.
بنابراین به طور کلی باید توجه داشت که مقایسه مالیات در ایران با سایر کشورها می تواند باعث ایجاد سوء تفاهم در مسائل اقتصادی و کاهش آن در نگاه سیاست گذاران شود.
تورم مهم است یا قیمت؟
به طور کلی تورم مهمتر از بررسی قیمت ها برای ایجاد ثبات اقتصادی است. هنگامی که تورم در سطوح پایین ثابت است. عدم اطمینان کاهش می یابد و محیط اقتصادی قابل پیش بینی می شود. با گذشت زمان، افزایش درآمد می تواند رفاه از دست رفته را جبران کند و اقتصاد از فشار خارج شود.
پس چه زمانی قیمت مهم است؟
مرکز پژوهش های مجلس در این گزارش به افزایش کوتاه مدت تورم ماهانه در نتیجه افزایش مالیات بر ارزش افزوده اشاره کرده است که کاملا صحیح است. این مرکز خاطرنشان کرد: در صورت افزایش مالیات بر ارزش افزوده ۱.۳ واحد درصد به تورم اضافه می شود. اما این افزایش موقت تورم ماهانه به تنهایی قابل ارزیابی نیست. چون ثبات تورم در این موضوع مهم نیست، رونق مهم است.
در بررسی رفاه باید به این نکته توجه داشت که با افزایش مالیات بر ارزش افزوده، جهش قیمت کالا و خدمات در اقتصاد رخ می دهد. پس از این جهش قیمت به حالت قبل برنمی گردد. در این جهش قیمت، کالاها ممکن است از سبد خانوار حذف یا جایگزین شوند. بنابراین، رفاه خانواده به طور مستقیم تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
به عنوان مثال افزایش قیمت گوشت قرمز به دلایل متعدد و جهش های گذشته قیمت این کالای ضروری را از سفره خانوارها حذف کرده است. به طوری که خود دولت سبد کالای استاندارد خود را بدون گوشت قرمز در نظر گرفته است.
آینده انتظارات تورمی
مرکز تحقیقات در گزارش خود عنوان کرده است که تورم محاسبه شده توسط این موسسه بدون در نظر گرفتن انتظارات تورمی است. لازم به ذکر است که در شرایط فعلی اقتصادی انتظارات تورمی مثبت نخواهد بود. این انتظارات توسط سالها تورم مستمر و شاخص های نامطلوب اقتصاد کلان پشتیبانی می شود. بنابراین تورم وارد شده به اقتصاد در نتیجه افزایش مالیات بر ارزش افزوده بیش از ۱.۳ درصد خواهد بود. این تورم تا چه حد خواهد بود باید منتظر اجرای این طرح باشیم و آمارهای اقتصادی را بررسی کنیم.
